«Τα κείμενα δείχνουν το ήθος των προσώπων»

«Θα ήθελα να κάνουμε μια παράσταση στα αρχαία ελληνικά» είπε ο σκηνοθέτης. «Μα εγώ δεν ξέρω αρχαία ελληνικά» απάντησε ο ηθοποιός. «Θα το πεις με μια ανάσα». Ο διάλογος αυτός έγινε πριν από περίπου τρία χρόνια ανάμεσα στον Δήμο Αβδελιώδη και στον Βασίλη Καραμπούλα για την «Απολογία του Σωκράτους» του Πλάτωνα, που ανεβαίνει από το ΚΘΒΕ στις 2 Ιουλίου στο Β’ Αρχαίο Θέατρο της Λάρισας. «Αρχίσαμε τις πρόβες τον Μάιο του 2012» λέει στο «Νσυν» o σκηνοθέτης. «Χρειάστηκαν περίπου τρία χρόνια επειδή δεν ήταν οι κλασικές πρόβες που κάνουν στο θέατρο και επειδή εδώ και χρόνια δουλεύω με “ανάποδο” τρόπο. Δεν ξεκινάω από τα περιφερειακά στοιχεία, τα ιδεολογικά ή τα πραγματολογικά, για να δημιουργήσω ένα πλαίσιο ανάγνωσης του έργου και να βάλω στη συνέχεια τους ηθοποιούς να παίξουν πάνω σε αυτό. Ξεκινάω από την ίδια τη φωνή του κειμένου. Απαγγέλλω ο ίδιος το κείμενο όπως θα το ερμηνεύσει ο ηθοποιός και στη συνέχεια εκείνος το μαθαίνει και το λέει όπως το έχω πει εγώ».

Δουλεύετε τα κείμενα με συγκεκριμένη τεχνική;

Ο τρόπος είναι τέτοιος ούτως ώστε να αναδεικνύει το νόημα και όχι τις λέξεις. Χρησιμοποιούνται δηλαδή οι λέξεις ως οχήματα σημασιών για να μπορέσει να αρθρωθεί το νόημα. Και γι’ αυτό ακολουθώ μια τεχνική που έχει μουσικούς όρους. Επειδή λοιπόν υπάρχει μια συνεργασία της λογικής με την αισθητική, μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για ένα ασφαλές αποτέλεσμα. Αυτό που θα πούμε θα το καταλάβει το κοινό και πολύ περισσότερο θα το νιώσει: θα το βιώσει. Αυτό πετυχαίνεται επειδή δεν έχει μεγάλο κόστος, δεν ταλαιπωρούνται οι ηθοποιοί να ψάχνουν να βρουν τρόπους για το πώς θα ερμηνεύσουν το κείμενο και άλλωστε όλοι οι ηθοποιοί καταλήγουν να το λένε με τον ίδιο τρόπο, όπως το έχουν μάθει.

Θα μπορούσατε να μοιραστείτε μαζί μας μια φράση από το αρχαίο κείμενο;

«Ὅτι µὲν ὑµεῖς, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πεπόνθατε ὑπὸ τῶν ἐµῶν κατηγόρων, οὐκ οἶδα» («Πως σας επηρέασαν, άνδρες Αθηναίοι, οι δικοί μου κατήγοροι, δεν το γνωρίζω»). Αυτή η φράση που είναι πολύ απλή και πιστεύω κατανοητή – σαν να λες κάτι που είναι η ανάμνηση μιας γλώσσας – έγινε βάσει αυτού του τρόπου που δουλεύω. Ετσι έγινε όλο το κείμενο και γι’ αυτό απαίτησε τόσο πολύ χρόνο για να το μάθει ο Βασίλης Καραμπούλας, σαν όπερα σχεδόν με τους μουσικούς όρους. Και όταν πλέον το έμαθε, άρχισε να το καταλαβαίνει στην αρχαία γλώσσα και μάλιστα πολύ καλύτερα από τα νέα ελληνικά.

Πόσο δύσκολο ήταν να κάνετε τη μετάφραση από τα αρχαία στα νέα ελληνικά; (σ.σ. κατά την παράσταση θα υπάρχουν υπέρτιτλοι)

Από την εκφορά του κειμένου και μόνο, θα μπορέσει να καταλάβει κανείς και να νιώσει ποιος ήταν ο Σωκράτης. Το αρχαίο κείμενο έτσι όπως λέγεται δείχνει το ήθος του Σωκράτη αλλά και του Πλάτωνα. Οι περισσότερες μεταφράσεις που έχουν γίνει προσπαθούν να διευκολύνουν τον αναγνώστη, καταστρέφουν όμως την αφαιρετικότητα και την ταχύτητα που έχει το αρχαίο κείμενο. Η αλλαγή της δομής, από το πέρασμα της μιας γλώσσας στην άλλη, προκαλεί σοβαρά προβλήματα παρανόησης της ορθής ερμηνείας του κειμένου. Αυτά τα λάθη προσπάθησα να αποφύγω. Φυσικά, δεν μπορεί ποτέ το δικό μου κείμενο να φτάσει το πρωτότυπο.

Η παράσταση είναι μια αυθεντική αναπαράσταση της δίκης του Σωκράτη; Πώς «μεταφέρονται» οι θεατές στην εποχή της;

Είναι ένα πολύ σημαντικό κείμενο, ιερατικό θα έλεγα, το οποίο δεν το κάνω σαν θέατρο με σκηνοθετικές εξυπνάδες. Είναι μια τελετουργία που αναπαριστά με τον αυθεντικότερο τρόπο τη δίκη του έλληνα φιλόσοφου, επειδή ακούγεται έτσι όπως μίλησε ο Σωκράτης. Και επειδή δεν πρόκειται για υποκριτική, σκεφτήκαμε ότι στο τέλος της παράστασης μπορεί μεν να χειροκροτήσει το κοινό, αλλά να μη βγουν οι ηθοποιοί να υποκλιθούν, για να κρατήσουμε μια ευλάβεια όπως γίνεται τη Μεγάλη Πέμπτη όταν ακούγονται τα Ευαγγέλια.

INFO
«Απολογία Σωκράτους»  του Πλάτωνα
Σκηνοθεσία: Δήμος Αβδελιώδης
Παίζουν: Βασίλης Καραμπούλας (Σωκράτης), Θανάσης Δισλής (Μέλητος)
Β’ Αρχαίο Θέατρο της Λάρισας 2/7 και σε επιλεγμένους αρχαιολογικούς χώρους