«Για να ανατρέψεις ένα έργο πρέπει να το γνωρίζεις βαθιά»

αράξενο. Κάτι με ώθησε σε ιεροσυλία, ενώ έβλεπα την – ευριπίδεια – «Ηλέκτρα» του Σπύρου Ευαγγελάτου να προβάρει τον κομμό της στο αφαιρετικό σκηνικό του Γιώργου Πάτσα, καλοκαιράκι (με δόντια) μέσα στο θέατρο Badminton, τις προάλλες. «Θέλει αρετή και ελευθερία η τόλμη» μού ήρθε στον νου, παραποιημένος, ο στίχος του Ανδρέα Κάλβου. Είπα να τον καταπνίξω. Κι έπειτα άρχισα να τον τριβελίζω στο μυαλό μου. Θέλει αρετή α λα παλαιά να φέρεις μιαν Ηλέκτρα «κλασική» (στη φουρτουνιασμένη θάλασσα του «μεταμοντερνισμού» που μας κάνει να παλεύουμε με τα κύματά της) στη σκηνή. Ερμαιο του λόγου και της ανθρωπιάς με την οποία εμφορεί την τραγωδία του, σχεδόν στον αντίποδα της σοφόκλειας «Ηλέκτρας», ο Ευριπίδης. Και θέλει ελευθερία να επιστρέφεις στο πρωταρχικό, τον Λόγο, και όχι στη φόρμα ή στο σχήμα ή στα σκηνοθετικά ευρήματα και με αυτόν να εμφορείς, τελετουργικά, το θεατρικό πόνημά σου.

Δεν θα περίμενε κάποιος κάτι άλλο από τον Σπύρο Ευαγγελάτο. Με συνοδοιπόρο θεατρικό, για πρώτη φορά ύστερα από σχεδόν μισόν αιώνα – κι ας το προσπάθησαν πολλές φορές – τον «συμμαθητή» του στα θρανία του «κλασικού» (που οι «ρηξικέλευθοι» σύγχρονοι ονομάζουν «παλιά») Γιάννη Βόγλη, στον ρόλο του Παιδαγωγού. Μοχλού της εκδίκησης στην ευριπίδεια εκδοχή του χιλιοειπωμένου, αλλά ποτέ φθαρμένου, μύθου του αργίτικου βασιλείου.

Αν με ρωτήσει κάποιος ύστερα από χρόνια τι μου έμεινε από αυτήν τη συζήτηση, στο περιθώριο της πρόβας γι’ αυτήν την «Ηλέκτρα», θα ανέσυρα από τη μνήμη την ατάκα του Σπύρου Ευαγγελάτου προς τον διευθυντή του Φεστιβάλ Αθηνών Γιώργο Λούκο, που εκείνος μου εκμυστηρεύθηκε: «Αφήστε και κάποιον να οικοδομεί, διότι δεν θα ‘χετε τίποτα να αποδομήσετε!». Ισως και κάτι ακόμη θα ανέσυρα από τη μνήμη: το εξόδιο άσμα του Ευριπίδη, με το οποίο ο σκηνοθέτης, πανεπιστημιακός και ακαδημαϊκός προίκισε και τούτη την τραγωδία του (αν και μπορεί να συναντηθεί και στην «Αλκηστη», στη «Μήδεια», στην «Ελένη», στις «Βάκχες»). «Οσα περιμένουμε δεν γίνονται. Μόνο στα αναπάντεχα βρίσκεται μια διέξοδος». Ετσι είναι η ανθρώπινη ζωή. Απαισιόδοξο; Και όμως μερικές φορές η αισιοδοξία βρίσκεται στη γνώση των δυσκολιών και της απαισιοδοξίας της ανθρώπινης φύσης.

Σε αυτά πόνταραν οι αρχαίοι τραγικοί. Σε αυτό και ο Σπύρος Ευαγγελάτος – δίχως να βιάζεται να συναρτήσει και να συνδυάσει τη δική του παράσταση με το ζοφερό σήμερα, όσο και αν προσπάθησα να του το εκμαιεύσω – για την τολμηρή «Ηλέκτρα» του, που με έκανε να παραποιήσω ιερόσυλα μέσα μου τον στίχο του Κάλβου.

ΕΞΙ ΓΛΩΣΣΕΣ. Α ναι, μιλούσαμε για τόλμη. Είναι τολμηρό να στήνεις μια αρχαία τραγωδία για έναν κλειστό χώρο όπως το Badminton (που επιχειρεί, τολμηρά επίσης, να θεσμοθετήσει έναν Κύκλο Αρχαίου Δράματος, εν μέσω σχετικής ανυδρίας, περιορίζοντας μάλιστα τις θέσεις του σε 1.000) και δη για ολόκληρο το ελληνικό καλοκαίρι, από τις 12 Ιουνίου έως τις 26 Σεπτεμβρίου. Τολμηρό. Και με ένα κλείσιμο του ματιού. Στους ξένους επισκέπτες, οι περισσότεροι από τους οποίους έχουν μάθει να ορίζουν τον πολιτισμό με το αρχαίο δράμα και την αρχαία ελληνική, στην οποία πολλοί έχουν θητεύσει, και δεν βρίσκουν έστω και μία παράσταση «καθαρή», πιστή στην «παλιά» – κατά τους διαφωνούντες – θεατρική πρακτική που αναδεικνύει το πρωταρχικό. Εκείνο που ην εν αρχή. Τον Λόγο (εν προκειμένω σε απόδοση του πολυγραφότατου Κ.Χ. Μύρη – «συμμαθητή» στα ίδια θρανία με τον Ευαγγελάτο).

Ακόμη και πέρυσι οι υπέρτιτλοι σε αρκετές επιδαύριες, κατά κύριο λόγο «πειραγμένες» από τον θρυλούμενο «μεταμοντερνισμό» και τα σκηνοθετικά ευρήματα (πολλά από αυτά κενά), παραστάσεις δεν λειτούργησαν. Τούτη η «Ηλέκτρα» ποντάρει και σε αυτό, ακόμη και για τους διαβασμένους στην τραγωδία ξένους επισκέπτες. Στους υπέρτιτλους. Σε έξι μάλιστα γλώσσες. Έως και σε ρωσικά και κινεζικά. Για να μην ξεχνάμε και κατά πού γέρνει ο ελληνικός τουρισμός εσχάτως. Είναι τόλμη κι αυτό. Που θέλει αρετή κι ελευθερία.

Είναι και ότι, εν γένει, εξέλιπαν τα τελευταία χρόνια, όπως θαρρεί ο Γιάννης Βόγλης, ανάλογες παραστάσεις που να ενέχουν αυτό το ηχηρό στοιχείο ελληνικού πολιτισμού. Καθώς «ακόμη και το κεντρικό Φεστιβάλ έγινε παράρτημα της Αβινιόν και τα περιφερειακά έχουν καταλήξει κυρίως ως χώροι συναυλιών, επειδή αυτές τα φέρνουν». Κι έτσι αφέθηκε εκτός ελληνικού πολιτιστικού οπλισμού εκείνο που θα έπρεπε να είναι η αιχμή του δόρατος.

Είναι κρίμα που ο λίγος – εφήμερος – χώρος της εφημερίδας δεν επιτρέπει να μεταφερθεί ολόκληρη η συζήτηση πριν από την πρόβα τούτης της «Ηλέκτρας». Μια συζήτηση που είχε και τη χαρά της Κυρίας Ρένης Πιττακή για την πρεμιέρα της – και τη μαθητεία της – στην «πιο ανθρώπινη» Κλυταιμνήστρα. Και τη νεανική ορμή της καλοδιαβασμένης Μαρίνας Ασλάνογλου – Ηλέκτρας (βραβείο Μελίνα Μερκούρη). Ελπίζω να το συγχωρήσουν αυτό οι μετέχοντες, υπέρ του σημαντικού και σημαίνοντος: της τόλμης και της ουσίας όσων ελέχθησαν, που φθάνουν για να ξεχειλίσουν τούτες τις σελίδες.

Ανεξέλεγκτες δυνάμεις
Στην τραγωδία έχουμε να κάνουμε με έναν έμμεσο διάλογο με το άγνωστο, όπως συμφώνησαν όλοι οι μετέχοντες στη – θεατρική – συζήτηση. «Σαν να κρούεται η θύρα του αγνώστου» όπως το έθεσε ο Σπύρος Ευαγγελάτος. Διότι ακόμη και ο πιο στυγνός υλιστής, όπως είπε, δεν μπορεί να αρνηθεί ότι υπάρχουν δυνάμεις που δεν ελέγχει ο ανθρώπινος νους. Και η τραγωδία μίλησε και μιλάει ακριβώς γι’ αυτές τις ανεξέλεγκτες δυνάμεις.

«Ηλέκτρα» του Ευριπίδη. 
Μετάφραση: Κ.Χ. Μύρης. 
Σκηνοθεσία: Σπύρος Α. Ευαγγελάτος. Σκηνικά – κοστούμια: Γιώργος Πάτσας. Μουσική: Γιάννης Αναστασόπουλος. Χορογραφίες: Αντιγόνη Γύρα. 
Φωτισμοί: Λευτέρης Παυλόπουλος. Ερμηνεύουν: Μαρίνα Ασλάνογλου – Ηλέκτρα, Ρένη Πιττακή – Κλυταιμνήστρα, Γιάννης Βόγλης – Παιδαγωγός, Θανάσης Κουρλαμπάς – Ορέστης, Θοδωρής Κατσαφάδος – Αγγελιαφόρος, Νίκος Ιωαννίδης – Πυλάδης, Αγγελος Μπούρας – Κάστορας, Κωνσταντίνος Ελματζίογλου – Πολυδεύκης, Γιώργος Ψυχογιός – Γεωργός κ.ά. 
Από 12 Ιουνίου έως 26 Σεπτεμβρίου στο θέατρο Badminton 
(Αλσος Στρατού, Γουδή, 
τηλ. 210-8840.600 και 13855). 
Εισιτήρια: 15-45 ευρώ.