Σαν τον (σημερινό) μετανάστη

Αν η πραγματικότητα αποτελεί την καλύτερη πηγή έμπνευσης για τους καλλιτέχνες, τότε το πρόσφατο ναυάγιο του αλιευτικού πλοίου στις ακτές της Λιβύης, στο οποίο επέβαιναν, σύμφωνα με μαρτυρίες, 950 μετανάστες, θα δώσει αρκετή τροφή για δημιουργία. Αυτή δεν θα είναι, όμως, η πρώτη φορά που μια ναυτική τραγωδία θα αποτυπώνεται στην τέχνη. Το ναυάγιο της φρεγάτας «Μέδουσα» πριν από δύο αιώνες στις ακτές της Δυτικής Αφρικής έγινε η αφορμή για τη σύνθεση ενός από τους πιο εμβληματικούς πίνακες του γαλλικού ρομαντισμού, της «Σχεδίας της Μέδουσας» του Τεοντόρ Ζερικό. Τι κι αν ολοκληρώθηκε το 1819; Η αποτύπωση με τόσο παραστατικό τρόπο της απόγνωσης, του ανθρώπινου πόνου και του θανάτου το κάνουν πιο επίκαιρο από ποτέ. Θυμίζει πολλές από τις σύγχρονες εικόνες εκατοντάδων μεταναστών που ρισκάρουν τα πάντα για να περάσουν στην – όπως τη θεωρούν – Γη της Επαγγελίας, την Ευρώπη.

Το περιστατικό που οδήγησε τον Ζερικό να ζωγραφίσει τον τεραστίων διαστάσεων πίνακα (5×7 μέτρα) συνέβη όταν η «Μέδουσα» προσάραξε σε ύφαλο. Το πλοιάριο είχε προορισμό τη Σενεγάλη, μεταφέροντας τους νέους αξιωματούχους της χώρας. Αφού δεν υπήρχαν αρκετές σωστικές λέμβοι για τους περίπου 400 επιβαίνοντες κατασκευάστηκε σχεδία που θα προσδενόταν στις λέμβους προκειμένου να ρυμουλκηθεί ώς την ακτή. Οταν όμως ρίχτηκε στη θάλασσα τα σκοινιά πρόσδεσης έσπασαν, ξεκινώντας μια διαδρομή-κόλαση στα νερά του ωκεανού. Κάποιοι επιβαίνοντες παρασύρθηκαν από τα κύματα, άλλοι κατά τη διάρκεια εξέγερσης που ξέσπασε, ενώ αρκετοί έπεσαν θύματα κανιβαλισμού εξαιτίας της έλλειψης τροφίμων. Στο τέλος της 13ήμερης περιπλάνησης της σχεδίας ζωντανοί περισυνελέγησαν μόνο 10 από τους 150 επιβαίνοντες στη σχεδία.

      

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ. Πριν αποτυπώσει τη μάταιη ελπίδα των ναυαγών, ο Ζερικό μίλησε με επιζώντες, μελέτησε πτώματα επιβαινόντων και πειραματίστηκε με αρκετά προσχέδια. Στην τελική μορφή του πίνακα, που εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο του Λούβρου, οι μορφές διατάσσονται σε δύο άνισες πυραμίδες που δημιουργούν τεμνόμενα μεταξύ τους τρίγωνα, συνηθισμένη πρακτική σε πίνακες της εποχής της Αναγέννησης και του μπαρόκ, ώστε ο θεατής να ωθείται απευθείας στο κέντρο του έργου και να ακολουθεί την προοπτική ροή των μορφών που εμφανίζονται πίσω και δεξιά.

Ο Ζερικό, επιλέγοντας να απεικονίσει τη βουβή απελπισία, τοποθέτησε μερικούς από τους επιζώντες να έχουν γυρισμένη την πλάτη τους προς το πλοίο που φαίνεται στον ορίζοντα. Αλλους να προσεύχονται ή να παλεύουν να μείνουν πάνω στη σχεδία, ενώ δεν λείπουν και τα πτώματα που κρέμονται από τα ξύλα. Τα σκοτεινά και μελαγχολικά χρώματα της ελαιογραφίας δημιουργούν αντιθέσεις και σκιάσεις που ενισχύουν τη δραματικότητα της σκηνής, η οποία, ωστόσο, δεν γίνεται ακραία γιατί απουσιάζουν τα στοιχεία του κανιβαλισμού. Ετσι, πέρασε στην τέχνη του τις επιπτώσεις της αποικιοκρατίας με έμμεσο τρόπο.