Η κρίση, η στροφή και η ήττα της εγχώριας λογοτεχνίας

Για τις ποιοτικές μεταβολές στην αγορά βιβλίου την περίοδο της κρίσης δεν γίνεται πολλή συζήτηση. Μένουμε στην κοινότοπη επισήμανση ότι ο τζίρος έχει πέσει και προσθέτουμε μερικές φορές ότι έχει μειωθεί επίσης η εκδοτική παραγωγή (χωρίς να αναρωτιόμαστε γιατί παραμένει εντούτοις πολύ μεγαλύτερη από την απορροφητικότητα της αγοράς). Πέρα όμως από τα οικονομικά μεγέθη, θα είχε ενδιαφέρον να μάθουμε κάποια πράγματα για τις αλλαγές στη ζήτηση των επιμέρους κατηγοριών βιβλίου και, προκειμένου ειδικά για την ελληνική λογοτεχνία, την εξέλιξη της στάσης του κοινού απέναντί της.

Μια κατηγορία βιβλίων που γνώρισε θεαματική άνθηση τα τελευταία χρόνια ήταν, πράγμα φυσικό, τα εκλαϊκευμένα οικονομικά συγγράμματα. Ωστόσο, είναι αξιοσημείωτο ότι οι προβεβλημένοι έλληνες οικονομολόγοι και οικονομολογούντες που έγραψαν αυτά τα βιβλία ελάχιστα, προς το παρόν, έχουν συζητήσει το πολύκροτο έργο του Τομά Πικετί «Το κεφάλαιο τον 21ο αιώνα», μολονότι πολλοί θα πρέπει να το διάβασαν στο γαλλικό πρωτότυπο ή σε αγγλική μετάφραση πριν κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις. Μήπως αυτό σημαίνει ότι οι έτοιμες εξηγήσεις τούς ελκύουν περισσότερο από την εμβάθυνση και το άνοιγμα της προβληματικής;

Μια άλλη κατηγορία είναι τα ιστορικά δοκίμια, αν και το ενδιαφέρον για τέτοια βιβλία είχε αναζωπυρωθεί ήδη αρκετά πριν από την κρίση. Τα περισσότερα πονήματα αυτού του είδους είναι μάλλον άπονα, γιατί επαναβεβαιώνουν τα συνήθως θυματολάγνα στερεότυπα της εθνικής ιστοριογραφίας. Υπήρξαν όμως και ελπιδοφόρες εξαιρέσεις, όπως η σημαντική κυκλοφοριακή επιτυχία που σημείωσε το κριτικά αποκλίνον από αυτά τα σχήματα βιβλίο του Κώστα Κωστή «Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας».

Η εγχώρια λογοτεχνία γνώρισε – και θα το πω απερίφραστα – μεγάλη ήττα αυτή την περίοδο. Δεν είναι τόσο η γενική πτώση των πωλήσεων. Πολύ πιο δυσοίωνα είναι τα σημάδια ότι το κοινό έχει πάψει να εμπιστεύεται τη «σοβαρή» ελληνική λογοτεχνία. Στις τακτικές λίστες των ευπώλητων (με όλες τις επιφυλάξεις για την αξιοπιστία τους) σπάνια πλέον θα δούμε κάποιο ελληνικό λογοτέχνημα αξιώσεων ανάμεσα στα ροζ μυθιστορήματα και τα ξένα μπεστ σέλερ. Η καταρράκωση της χώρας μπορεί να γέννησε την ανάγκη για άμεσες απαντήσεις, όχι όμως, καθώς φαίνεται, και για επεξεργασία αυτής της εμπειρίας με τη συνδρομή της λογοτεχνίας ή για στροφή προς τη λογοτεχνική κοινότητα για ανύψωση του ηθικού, όπως συνέβαινε σε παλιότερες δίσεκτες εποχές.

Η πραγμάτευση άλλωστε της κρίσης από τους έλληνες λογοτέχνες είναι μέχρι στιγμής απογοητευτική. Παρότι τα λογοτεχνήματα με τέτοια θεματική αριθμούν πια πολλές δεκάδες, δεν ξεπερνούν τα δάχτυλα του ενός χεριού αυτά που προχωρούν πιο πέρα από στερεότυπες περιγραφές και επιδερμικά επιμύθια. Θα τολμούσα να μιλήσω για μόδα, ανάλογη με αυτή του αστυνομικού μυθιστορήματος. Η κρίση ως μόδα; Αν είναι έτσι, ας το δούμε από την καλή πλευρά: δείχνει ότι είμαστε ένας λαός που τίποτα δεν μπορεί να τσουρουφλίσει την ψυχή του. Πυρίμαχος Ελλάς (για να επαναφέρουμε τον Ζουράρι στο αυθεντικό πνεύμα του)!