Αι γενεαί πάσαι των ψαλτάδων

Αυτές τις ημέρες τα ψαλτήρια παίρνουν φωτιά. Οι περίπου 17.000 ψάλτες πιάνουν δουλειά. Πλάι όμως στο τυπικό του πράγματος, η υψηλή τέχνη της ψαλτικής – εν γένει η βυζαντινή μουσική – αποτελεί σήμερα το άγιο δισκοπότηρο για κάθε γνήσιο μουσικόφιλο. Μια λαμπρή παράδοση, με σχολές, αντιθέσεις, συμπράξεις (όπως αυτές της Νεκταρίας Καραντζή με τον Βασίλη Τσαμπρόπουλο) και μια νέα γενιά παιδιών που μετά την άνθηση των μουσικών σχολείων, του Τμήματος Λαϊκής και Παραδοσιακής Μουσικής στο ΤΕΙ Αρτας και την πληροφορία που έχει διαχυθεί μέσω του Ιντερνετ προσεγγίζει αυτόν τον μουσικό κόσμο.

Ετσι, μετά τους μεγάλους ψάλτες τύπου Θρασύβουλου Στανίτσα, Μανώλη Χατζημάρκου, Σπύρου Περιστέρη, Κωνσταντίνου Πρίγγου, Δημήτρη Σουρλαντζή, σήμερα οι ψαγμένοι ξέρουν ότι επιζούν και συνεχίζουν παλιοί και τεράστιοι ψάλτες όπως ο Δημοσθένης Παϊκόπουλος στον Αγιο Σπυρίδωνα στο Αιγάλεω, ο Φώτης Γιαννακάκης στον Αγιο Κωνσταντίνο στον Κολωνό, ο Θόδωρος Βασιλικός και ο αριστερός του ψάλτης Πέτρος Πάτρας στον Αγιο Θωμά στο Γουδή, ο Γιώργος Χατζηχρόνογλου στη Φανερωμένη Χολαργού, ο μέγας Χαρίλαος Ταλιαδώρος στη Θεσσαλονίκη, ο νεότερος και ταλαντούχος Δημήτρης Γαλάνης στην Πάτρα και ο Ζαχαρίας Καρούνης.

«ΟΥΤΕ ΜΙΑ ΚΥΡΙΑΚΗ ΧΑΜΕΝΗ». Ο τελευταίος, τραγουδιστής με ήδη σπουδαία διαδρομή – συνεργασίες με τον Ξαρχάκο («Το μεγάλο μας τσίρκο») ή τον Μίκη, με προσωπική δισκογραφία, συναυλίες (τώρα πάει στην Οπερα του Καΐρου με τον Δημήτρη Παπαδημητρίου) -, είναι και διορισμένος ψάλτης στην Παναγιά Πράσινου Λόφου στο Νέο Ηράκλειο. Ο ίδιος μας λέει ότι μπήκε στα ψαλτήρια με έναν τρόπο ολίγον παπαδιαμαντικό: στο χωριό του, τα Πάκια Λακωνίας, πριν από πολλά χρόνια μέσω ενός ιερέα που τον άκουσε να σιγοτραγουδά στον Αγιο Δημήτριο του χωριού και του πήρε ένα εγκόλπιο αναγνώστη για να κάνει, παιδάκι τότε, τα πρώτα του βήματα. «Δεν έχασα ούτε μία Κυριακή χωρίς να ψάλλω. Ωσπου πέρασα στη Θεολογική, παράλληλα είχα σπουδάσει στη Φιλαρμονική Μολάων όπου έμαθα και τρομπέτα. Αυτό που με συγκινεί στην ψαλτική είναι ο τρόπος που οι μεγάλοι συνθέτες προσέγγισαν αυτήν την ποίηση. Εχει κραδασμούς η βυζαντινή μουσική, τους βλέπουμε στην παραδοσιακή μουσική, εδώ βλέπουμε την εφαρμογή της στο λαϊκό κομμάτι ειδικότερα. Εχω μάθει να είμαι εργαλείο σε χέρια μεγάλων συνθετών. Οταν είναι να ψάλω το διαβάζω πρώτα. Μετά λέω τη μουσική πάνω στο κείμενο, λέω τι θα ήθελε να πει» σημειώνει ο Καρούνης. Και με βοηθά να χαρτογραφήσω τα της ψαλτικής: «Οι διαφορετικοί τρόποι ερμηνείας συνιστούν τις σχολές. Τα πράγματα ταξινομούνται με το πώς ο καθένας επιλέγει να ερμηνεύσει το μουσικό κείμενο. Οπως ένας πιανίστας παίζει Σοπέν, αλλιώς το ακούς από τον Ρίχτερ ή από άλλον. Τη βυζαντινή μουσική τη βάζω δίπλα στα μεγάλα κλασικά έργα της Δύσης. Καταρχήν σε όλους αυτούς τους αιώνες έχουμε σημειογραφία της ενώ υπήρξαν και μεγάλοι δημιουργοί όπως ο Ιωάννης Κουκουζέλης, ο Μπερεκέτης, ο Πέτρος Πελοποννήσιος που συνέθεσαν μουσικά έργα εφάμιλλα της Δύσης. Υπάρχουν επίσης προικισμένοι ψάλτες που θα μπορούσαν να κάνουν διεθνή καριέρα στην όπερα. Ας μην ξεχνάμε πως ο Λεωνίδας Αστέρης, Αρχων Πρωτοψάλτης του Πατριαρχείου, είναι και τενόρος στην Οπερα της Τουρκίας».

Ωραία όλα αυτά. Μπαίνει όμως ένα ερώτημα: μπορεί να προσεγγίσει κάποιος όλον τον παραπάνω μουσικό κόσμο αν δεν πιστεύει; Κοινώς, έχει μια αυτοτέλεια η παραπάνω τέχνη ή την καταλαβαίνεις μόνο μέσα από το πρίσμα της θρησκείας; «Ο Παρθενώνας υπήρξε ναός, αλλά τον θαυμάζουμε ως ένα έργο τέχνης. Είναι μεγάλος δρόμος για αυτόν που λατρεύει τη μουσική» απαντάει ο Καρούνης. Στο ίδιο ερώτημα ένας παλιότερος της ψαλτικής και σταρ του χώρου απαντά λίγο διαφορετικά: «Πιστεύω πως η βίωση του μουσικού γεγονότος γίνεται αυτόματα με τη βίωση του όλου εκκλησιαστικού γεγονότος». Ο Γρηγόρης Νταραβάνογλου φέτος κλείνει 45 χρόνια ψάλτης και μάλιστα κατέχει τον τίτλο του Αρχοντα Μαΐστορα της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. Ενα από τα καλύτερα λαρύγγια του Πατριαρχείου, με δεκάδες συνεργασίες με έτερους της άλλης όχθης (συμμετείχε στην παράσταση «Ο,τι κι αν πω δεν σε ξεχνώ» για τον Τσιτσάνη στο Μέγαρο με τον Νταλάρα) ενώ ψάλλει σταθερά στον Αγιο Νικόλαο του Πειραιά. «Υπάρχουν και δημόσια πρόσωπα που έχουν κάνει ζημιά στην ψαλτική. Λένε πως έψαλαν κάποτε αλλά αυτό δεν είναι απλό. Ο κόσμος δυσανασχετεί με το μουρ μουρ, τη θορυβώδη μουρμούρα των ψαλτών. Σωστή διάσταση όμως είναι το ύφος το μελετημένο, το σπουδαγμένο».

ΟΙ ΣΧΟΛΕΣ. Μαθητής των Βασίλη Νικολαΐδη και Ελευθέριου Γεωργιάδη, θήτευσε δίπλα και  στον μέγα Στανίτσα στον Αγιο Δημήτριο Αμπελοκήπων ενώ σήμερα διδάσκει στη σχολή Τέττιξ του Γιώργου Ναούμ στην Πλάκα. «Το θέμα κοινώς είναι το ύφος του ψάλλειν. Ξέρετε υπάρχουν σχολές. Η Αθηναϊκή με τον Περιστέρη, η Σχολή του Αγίου Ορους, η Σχολή της Θεσσαλονίκης με τον Καραμάνη ή τον Ταλιαδώρο, η Σχόλη της Πόλης με τον Σύλλογο Κωνσταντινουπολιτών ή ο τρόπος του Πατριαρχείου και η Σχολή του Σίμωνος Καρά. Σήμερα έχουμε μια μεγάλη προσέλευση προς τη βυζαντινή μουσική ακόμη και από επώνυμους φτασμένους καλλιτέχνες. Τα ζόρικα είναι εδώ, στην ψαλτική τέχνη που δεν έχεις τη συμπαράσταση των οργάνων αλλά σκέτη φωνή». Ο Γρηγόρης Νταραβάνογλου μιλάει με πάθος για τους ψαλτάδες. Εντός της σχολής Τέττιξ στην Πλάκα έχουν ακροβολιστεί μαθητές και δάσκαλοι. Ανάμεσά τους, ο Μανώλης Καρπάθιος, μέγας δεξιοτέχνης στο κανονάκι και ο παλιός ψαλτής Πέτρος Πάτρας. Ο Γιώργος Ναούμ είναι η ψυχή του χώρου. Γιατρός, ψάλτης ο ίδιος πολλά χρόνια στον Αγιο Ελευθέριο στου Γκύζη και πρόεδρος της Ομοσπονδίας Συλλόγων Ιεροψαλτών Ελλάδος (μόνο το αθηναϊκό σωματείο μετράει 2.000 μέλη), από το 2012 διευθύνει τη σχολή Βυζαντινής Μουσικής Τέττιξ στην Πλάκα. «Η ψαλτική τέχνη είναι η μουσική έκφραση του θεολογικού λόγου. Εχει κανόνες που μεταφέρονται στις γενιές ενώ γίνονται μετατροπές από καλλικέλαδους ψάλτες που μπορούν να κάνουν κάτι παραπάνω. Μιλάμε για μια ζώσα μουσική που εξελίσσεται συνεχώς».

Ο Ναούμ σκιαγραφεί τι σημαίνει ψάλτης: «Παλιότερα ήταν μουσική προσωπικότητα. Εχει χάσει την αίγλη του στην κοινωνία, ακόμη και η μεταγραφή του παλιότερα σε άλλη ενορία ήταν μείζον γεγονός. Νομίζω πως η χρεοκοπία των άλλων προτάσεων θα οδηγήσει να επανακτηθεί η αξία της βυζαντινής και ψαλτικής. Το μεγάλο πρόβλημα των ψαλτών είναι πως αυτή η δουλειά θεωρείται πάρεργο. Η ψαλτική τέχνη πάντως μετουσιώνεται από ψυχή σε ψυχή στο αναλόγιο» συμπληρώνει τονίζοντας το βιωματικό κομμάτι και αναζητώντας και εκείνος τους τρόπους που θα «ανοίξει» πάλι η ιδιότητα του ψάλτη. Μαθητής ο ίδιος του Μανώλη Χατζημάρκου και του Γεωργίου Σύρκα και γιος παπά, σήμερα παλεύει σε τρία επίπεδα για τους ψάλτες, ως συνδικαλιστής, ως δάσκαλος και ως πρωτοψάλτης στο αναλόγιο, αν και μιλάει αυστηρά για όλον αυτόν τον μουσικό κόσμο: «Επειδή τσικνώθηκε το ράσο για διάφορους λόγους δεν μπορεί να εξωτερικεύσει τη δυναμική της και η βυζαντινή μουσική εγκλωβισμένη σε μια εσωτερικότητα». Ο Ζαχαρίας Καρούνης συμπληρώνει, φωτίζοντας κι άλλο το τοπίο: «Δεν υπήρξε ποτέ άλλη εποχή με τόσα ωδεία που να διδάσκουν βυζαντινή μουσική. Δεν υπήρξε όμως και άλλη εποχή που να υπήρχαν τόσο λίγοι ψάλτες. Ψάλτης που δεν περνάει από ψαλτήρι δεν υπάρχει. Οπως όταν τελειώσεις το πιάνο δεν λέγεσαι πιανίστας, έτσι και εδώ» καταλήγει. Θέλει και η ψαλτική τις εργατοώρες της κοινώς.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΝΤΑΡΑΒΑΝΟΓΛΟΥ
Ο παλαιός των ημερών

Είναι ο πρωτοψάλτης του Αγίου Νικολάου στον Πειραιά. Στον χώρο μάλιστα όπου ψάλλει μπορεί ο επισκέπτης να δει την παλιά διάταξη του ψαλτηρίου με τους δύο δομέστικους, τους κανονάρχες, τον αναγνώστη και την εικοσαμελή χορωδία, όπως επέβαλλε το παλαιό τυπικό. Μετρά 45 χρόνια ψάλτης, ενώ κατέχει και τον τίτλο του Αρχοντα Μαΐστορα της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. Προσηλωμένος στον λεγόμενο πατριαρχικό τρόπο, διδάσκει και βυζαντινή μουσική στη σχολή του Γιώργου Ναούμ στην Πλάκα και αποτελεί έναν από τους σταρ του αναλογίου.

ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΚΑΡΟΥΝΗΣ
Το νέο αίμα

Τραγουδιστής με πολλές συνεργασίες ή συμπράξεις στην παραδοσιακή και λαϊκή μουσική. Με έγνοια για το λαϊκό και το δημοτικό τραγούδι και με προσωπική δισκογραφία. Το χριστεπώνυμο πλήθος του ναού της Παναγιάς Πράσινου Λόφου στο Νέο Ηράκλειο τον ξέρει καλά τέσσερα χρόνια τώρα, βέβαια γι’ άλλον λόγο από αυτόν για τον οποίον τον γνωρίζει το μουσικόφιλο κοινό της Ελλάδας, το οποίο τον χειροκρότησε στο «Μεγάλο μας τσίρκο» όπως αναβίωσε στις παραστάσεις της τελευταίας τριετίας. Ο Ζαχαρίας είναι διορισμένος ψάλτης στην εκκλησία και με ευλάβεια είναι πάντα παρών στο ψαλτήρι.