Κώστας Νίτσος: Οι πολλές εποχές του Τύπου

Αν και η προσέγγιση των φύλλων μιας εφημερίδας με την ασφάλεια που παρέχουν τρεις – τέσσερις ενδιάμεσες δεκαετίες είναι κάπως υποκειμενική, στην περίπτωση των «ΝΕΩΝ» από το 1962 μέχρι το 1975, όταν διευθυντής ήταν ο Κώστας Νίτσος, η εικόνα που δίνουν οι τίτλοι για τη δημοσιογραφία της εποχής δεν είναι θολή. Ως τεκμήριο, για παράδειγμα, της «απογείωσης» των πολιτιστικών που του πιστώνεται έχει νόημα η παράθεση επικεφαλίδων όπως «Σολζενίτσυν: Θα ήθελα νάβλεπα τα έργα μου να βγουν στη Ρωσία» από τον Απρίλιο του 1972 ή «Η ελληνική λογοτεχνία “άγνωστη χώρα” για τους ξένους» από τον Ιανουάριο του ’74. Οι πολιτικές σελίδες θυμίζουν ακόμα πιο πολλά: «Ο Γρηγόρης Λαμπράκης υπέκυψε σήμερα το πρωί μετά από εκατό ωρών ηρωική πάλη με το θάνατο» διάβαζαν οι αναγνώστες την 27η Μαΐου του 1963. «Καταρρέει η νόθος κυβέρνηση των ανδρείκελων της αυλής» μάθαιναν την 16η Ιουλίου του ’65, «Ο στρατός απεσόβησεν αιματοκύλισμα» πληροφορούνταν, όπως επέβαλλε η χουντική λογοκρισία, την 24η Απριλίου του 1967.

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς 95 χρονών για να καταλάβει ότι οι ρεπόρτερ της εποχής ζούσαν στιγμές που χαρακτηρίζονται ιστορικές. Ο Νίτσος πάντως είχε ήδη μερικές στην πλάτη του, προτού περάσει την αινιγματική πόρτα της δημοσιογραφίας, αφού την επομένη της εισόδου των Γερμανών στην Αθήνα, εικοσάχρονος τότε αγωνιστής της Αριστεράς, είχε γίνει αντάρτης πόλεων. Δουλειά στα «ΝΕΑ» έπιασε με το τέλος του πολέμου, σε μια εποχή που το επάγγελμα, τουλάχιστον στα μάτια ενός σημερινού νεαρού συντάκτη, έμοιαζε σκέτη ταλαιπωρία: η πληροφοριακή αφθονία του Διαδικτύου καλυπτόταν από ανθρώπους – εγκυκλοπαίδειες (ή έστω κατόχους των κατάλληλων βιβλίων)· το ξεροστάλιασμα έξω από υπουργεία δεν είχε αντικατασταθεί από τα κινητά· το διεθνές ρεπορτάζ ήταν αδιανόητο χωρίς τη χρήση του τέλεξ· η παράνοια της στοιχειοθεσίας φαινόταν λογική· ο ανταγωνιστής ήταν το ραδιόφωνο· ως αντίβαρο, όμως, η παρασκηνιακή δράση των εκδοτών θα προκαλούσε δέος ακόμα και σε βυζαντινό κουροπαλάτη.

Λέγεται ότι όταν ο Νίτσος έκατσε στο τιμόνι τους, «ΤΑ ΝΕΑ» διήνυαν περίοδο εμπορικής ξηρασίας. Οτι αφότου ανέλαβε κατόρθωσε να εκτοξεύσει τις πωλήσεις σε πάνω από 250.000 φύλλα. Ενα από τα μυστικά της επιτυχίας του μπορεί και να ήταν η ανάδειξη του μέχρι τότε δευτερεύοντος πολιτιστικού με την περίφημη «δεύτερη σελίδα». Ενα άλλο, η ενίσχυση υπογραφών όπως των Γιώργου Λεωτσάκου, Ελένης Βακαλό, Κώστα Σταματίου, Ορφέα Οικονομίδη, Φωκίωνα Δημητριάδη, τα ονόματα των οποίων ακούγονται σήμερα μυθικά. Οι παλιοί θυμούνται επίσης ότι ο πλούτος γνώσεων του κυρίου διευθυντή τον έκανε ιδιαίτερα αυστηρό με την «αγραμματοσύνη» ή ότι από το γραφείο του περνούσαν ο Ρίτσος, ο Ρώτας, ο Μινωτής, ο Κατράκης. Θρυλείται ότι έβριζε φωναχτά στους διαδρόμους τους συνταγματάρχες ή ότι τον συντάκτη που έφευγε για να πάρει τη σφραγίδα της λογοκρισίας τον ξεπροβόδιζε με ένα «Χέσ’ τους!». Γενικά ήταν «γοητευτικά αθυρόστομος». Με λέξεις που μπορεί να αντηχούν ακόμα σε μερικά αφτιά.

ΜΕΓΑΛΕΣ ΥΠΟΓΡΑΦΕΣ. Τη μεγάλη όρεξή του για το θέατρο την ικανοποίησε και από το θρυλικό περιοδικό «Θέατρο». Σχεδόν εβδομήντα τεύχη έβγαλε, από το ’61 μέχρι το ’66 (μέχρι που ήρθε ο Απρίλης του ’67, οι πρωτεργάτες του οποίου πολτοποίησαν το τελευταίο τεύχος με αφιέρωμα στον Λόρκα) και από το ’73 μέχρι το ’81 – όταν έφτασε να γίνει και διευθυντής της πρώτης σκηνής της χώρας. Και ποιοι δεν έγραφαν στις σελίδες εκείνου του περιοδικού; Ο Αλέξης Σολομός, ο Δημήτρης Μυράτ ή ο Μίνως Βολανάκης ήταν μερικοί μόνο από τους συνεργάτες του, ενώ πρωτόγνωρες για τη χώρα μεταφράσεις σε κείμενα των Ντενί Ντιντερό («Το παράδοξο του ηθοποιού») ή Αρθουρ Μίλερ («Το κοινωνικό θέατρο») συναποτελούσαν, σύμφωνα με τον Κώστα Γεωργουσόπουλο, «μια έντυπη θεατρική σχολή». Ο ίδιος ο Νίτσος υπέγραφε τους «Αστερίσκους», οι κοφτερές ακμές των οποίων δεν πρέπει να άφησαν λίγες πληγές στο πέρασμά τους. Ηταν η εποχή που ένα σχόλιο, πόσω μάλλον ένα δικό του, μπορούσε καλώς ή κακώς να κατεβάσει μια παράσταση ή να αναδείξει τις ιδιαίτερες ικανότητες μιας ηθοποιού.

Η μεγαλύτερη τιμή στη μακρόχρονη σταδιοδρομία του πάντως ήταν, κατά δήλωσή του, άλλη: τον Μάιο του 1975, στις μεγάλες κινητοποιήσεις τους, οι δημοσιογράφοι αποφάσισαν να του αναθέσουν τη διεύθυνση του απεργιακού φύλλου της ΕΣΗΕΑ που ονομάστηκε «Αδέσμευτη Γνώμη» και ανάγκασε τους εργοδότες να υποχωρήσουν. Παρόμοια εφημερίδα κυκλοφόρησε και τον Ιούνιο του 2013, στο πλαίσιο της απεργίας των εργαζομένων στα ΜΜΕ έπειτα από το κλείσιμο της ΕΡΤ, με αποτελέσματα όμως τόσο διαφορετικά και τόσο όμοια όσο και οι δύο εποχές. Οπως, ας πούμε, δήλωνε ο Νίτσος σε σχετικό ντοκιμαντέρ, οι λόγοι και για εκείνες τις κινητοποιήσεις ήταν οικονομικοπολιτικοί: «Ως συνέπεια της χουντικής διαφθοράς, το ώς τότε εκδοτικό – δημοσιογραφικό κατεστημένο εκπίπτει σε καθαρά επιχειρηματικό. Οι εκδότες αυξάνουν τον πλούτο τους εις βάρος των συντακτών. Για το οικονομικό τους κέρδος θυσιάζουν και την καθαρή ενημέρωση και την αντικειμενική αλήθεια των ειδήσεων, παραποιώντας ή και παραλείποντας ό,τι δεν τους συμφέρει».

Λίγα από τα παραπάνω παραλείφθηκαν στην πρόσφατη εκδήλωση προς τιμήν του στην Ενωση Συντακτών Αθηνών. Ο τιμώμενος, 95 χρονών πια, πρόεδρος του Πανελλήνιου Συνδέσμου Δημοσιογράφων Αγωνιστών Εθνικής Αντίστασης, αποδέχτηκε την επίδοση του μεταλλίου Ξενοφών, με χαμηλωμένο το βλέμμα. Μόνο εκείνος γνωρίζει αν εκείνη τη στιγμή ένιωθε τις εκτιμήσεις του δικαιωμένες, τις ιεραρχήσεις του σωστές, τις άτυχες στιγμές της ιστορίας της εφημερίδας του αναπόφευκτες. Για τη νέα ή την τρέχουσα δημοσιογραφική γενιά, πάντως, δεν είχε λίγα να πει. «Κουπονάτο» χαρακτήρισε το μέλλον του Τύπου όταν ρωτήθηκε σχετικά.  Εχθρός του δεν είναι, κατά τη γνώμη του, τα ηλεκτρονικά μέσα. «Παλιά όμως», συμπλήρωνε, «οι εφημερίδες έβγαιναν από ανθρώπους που είχαν αγωνιστεί για έντιμη και καθαρή δημοσιογραφία. Σήμερα τη θέση τους έχουν πάρει όργανα της κεφαλαιοκρατίας που ενδιαφέρονται να πλουτίσουν».