Επαναστάτης με αιτία

«Ξεκινάς πεπεισμένος πως το σινεμά και η ζωή ταυτίζονται. Μεγαλώνεις λίγο και το ξανασκέφτεσαι, λες “καιρός να ωριμάσουμε”. Μεγαλώνεις λίγο παραπάνω και αναρωτιέσαι: “Μήπως τελικά είχα δίκιο την πρώτη φορά;”». Λόγια του Πάνου Κούτρα στον γράφοντα πολλά χρόνια πριν, τότε δηλαδή που ο σκηνοθέτης παρουσίαζε στις αίθουσες την «Αληθινή ζωή». Τη δεύτερη, δηλαδή, ταινία του μετά την «Επίθεση του γιγαντιαίου μουσακά», φιλμ που έσκασε εντελώς απροειδοποίητα σε έναν κινηματογραφικό τόπο όπου κυριαρχούσε πότε η σοβαροφάνεια και πότε η φτηνή φάρσα. Εκεί, ένα κομμάτι μουσακά γιγαντώνεται χάρη στις ριπές ενός ιπτάμενου δίσκου και σκορπά τον θάνατο στους κατοίκους της Αθήνας.

Πριν απ’ όλα αυτά, ο Κούτρας έχει ήδη σπουδάσει κινηματογράφο στο Λονδίνο και στο Παρίσι, έχοντας γράψει και σκηνοθετήσει μια σειρά ταινιών μικρού μήκους.

Το 1995 ιδρύει την εταιρεία παραγωγής 100% Synthetic Films με την οποία γυρίζει, το 2000, τον «Μουσακά». Αθηναϊκό (πάντα) το σκηνικό και στην «Αληθινή ζωή», ίσως την πιο εσωστρεφή στιγμή του, με την ιστορία να περιστρέφεται γύρω από τη ζωή του Νίκου Κουρή, γόνου εδώ πλούσιας οικογένειας που ύστερα από μια μακρά περίοδο παραμονής του στο εξωτερικό για αποτοξίνωση επιστρέφει και ερωτεύεται πτωχή νεαρά σπουδάστρια μόδας. Το χιούμορ εδώ αγκυλώνει, οι δε ήρωες βαθιά απελπισμένοι. Το κοινό δεν ανταποκρίνεται – η κριτική όμως αναγνωρίζει (δικαίως) μια διαφορετική φωνή που παίζει εντέχνως με τους κώδικες του μελοδράματος.

Θα περάσουν λίγα χρόνια μέχρι να επιτευχθεί το μέγα χατ-τρικ με τη «Στρέλλα», που μπολιάζει την αρχαία τραγωδία με το κοινωνικό δράμα: Μια τρανς ερωτεύεται έναν άντρα που έχει μόλις αποφυλακιστεί έπειτα από 14 χρόνια εγκλεισμού για έναν φόνο που διέπραξε σε ένα μικρό χωριό στην ελληνική περιφέρεια. Η αλήθεια όμως δεν είναι ακριβώς έτσι, σε μια αναπάντεχα τολμηρή και σχεδόν μεταμοντέρνα ελληνική ταινία όπου το παραμύθι και ο ρεαλισμός βρίσκουν και τα δυο τον χώρο τους μέσα σε ένα απολύτως ελεγχόμενο κινηματογραφικό σύμπαν. Ο φακός αναδεικνύει ένα νέο αστέρι, την τρανσέξουαλ Μίνα Ορφανού. Ο σκοπός έχει επιτευχθεί: η ταινία σημειώνει επιτυχία σε μικρό κύκλωμα διανομής, η δε πρωταγωνίστρια προάγεται σε τηλεοπτική ηρωίδα. Ποιος θα περίμενε κάτι τέτοιο σε μια χώρα που διακρίνεται για τα ομοφοβικά της συναισθήματα;

Ο Κούτρας, βλέπετε, δηλώνει πως κάνει «queer cinema», ένα κινηματογραφικό είδος που «έσπασε» τη νόρμα των απλών ομοερωτικών υπαινιγμών και συμβολισμών, μεταμορφώνοντάς τους σε έκφραση επιθετική, με τους δικούς του ξεχωριστούς νόμους. Αν και εμείς, εντέλει, μάλλον διαφωνούμε. Γιατί το σινεμά του Κούτρα πλέον δεν είναι ούτε ερμητικά κλειστό ούτε «συνοικιακό». Απευθύνεται, πραγματικά, σε όλη την οικογένεια! Σε ποια οικογένεια όμως; Μα σε αυτήν που ζει και δρα μακριά από ταμπού και προκαταλήψεις, την οικογένεια που δέχεται την αγάπη ως μοναδική ηθική γραμμή. Οι ταινίες του πλέον καταπιάνονται με φλέγοντα κοινωνικά ζητήματα, ποτέ όμως δεν αρνούνται την πρόσβαση στον θεατή, αρκεί κι αυτός να είναι εξίσου πρόθυμος να τις προσεγγίσει με ανοιχτό μυαλό – και έξω καρδιά.

Και όμως, είναι μια δύσκολη περίοδος για τον σκηνοθέτη, καθώς η υγεία του κλονίζεται ισχυρά. Μια καρδιακή προσβολή και δύο ηπατίτιδες θα μπορούσαν να είχαν στείλει εκτός δράσης (για να μην πούμε τίποτα χειρότερο) τον Πάνο Κούτρα, που θαρρείς πως βρίσκει στο σινεμά μια ζωογόνα δύναμη αρκετή για να τον επαναστυλώσει. Οι δοκιμασίες όμως δεν σταματούν εδώ: την περίοδο που προετοιμάζει το «Xenia», η Ελλάδα βρίσκεται σε πλήρη αναβρασμό. Κι εκεί που περιμένει την εγκεκριμένη επιχορήγηση της ΕΡΤ, έρχεται το αιφνίδιο κλείσιμό της. Για τα γυρίσματά της, ο γάλλος δημοσιογράφος Ολιβιέ Σεγκιρέ υπέγραψε ένα δισέλιδο αφιέρωμα στη «Λιμπερασιόν», όπου μεταξύ άλλων γράφει τα εξής: «Η χώρα των διακοπών μας έγινε και η χώρα της αγωνίας μας, καθώς βλέπουμε πάνω της ό,τι καλύτερο και ό,τι χειρότερο. Ο ήλιος, τα νησιά, η θάλασσα του Αιγαίου, η Ακρόπολη, η φιλοσοφία και όλα αυτά τα ωραία κλισέ, στα οποία κολυμπάει το “λίκνο του πολιτισμού μας”, είναι πια συνδεδεμένα με την οικονομική κρίση, τη δυστυχία που έρχεται, τις κοινωνικές εκρήξεις που προκαλεί, την Ακροδεξιά που προάγει. Και ερχόμενος στην Ελλάδα για ξεκούραση βρίσκεις τροφή για σκέψη, καταλήγοντας στο εξής ερώτημα: Εγινε αυτή η χώρα, αυτή η λαμπερή μήτρα της Ιστορίας μας, το εργαστήριο κατασκευής του σκοτεινού μέλλοντός μας;». 

Η ταινία τελικά θα ολοκληρωθεί και θα προβληθεί στην Εβδομάδα της Κριτικής του Φεστιβάλ Καννών. Βραβείο δεν θα αποσπάσει – αλλά θα καταχειροκροτηθεί και, εν συνεχεία, θα βρει τον δρόμο της στις ευρωπαϊκές αίθουσες. Λίγοι δυστυχώς θα ανταποκριθούν στο κάλεσμά της εδώ παρά την προώθηση και τις εγκωμιαστικές κριτικές: τα χρόνια που πέρασαν από τη «Στρέλλα» μέχρι το «Xenia» μας έχουν οδηγήσει ξανά στον διχασμό και στην εσωστρέφεια. Ανεβαίνοντας στη σκηνή της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών λίγες ημέρες πριν, ο σκηνοθέτης θα αρνηθεί τα βραβεία του, προβάλλοντας έτσι το ζήτημα της ιθαγένειας για τα παιδιά των μεταναστών. Ο Κούτρας επιμένει. Και κάνει, από το δικό του μετερίζι, ό,τι μπορεί ούτως ώστε να φωτιστεί το ανθρώπινο πρόσωπο της ελληνικής κοινωνίας.