Προηθικοί έρωτες

Ο έρωτας ως θέμα στο παγκόσμιο θέατρο θα χρειαζόταν να μας απασχολήσει έτη και έτη. Διότι, όπως εξήγησα στις προηγούμενες επιφυλλίδες, ο έρωτας και ο θάνατος και ό,τι μεσολαβεί είναι τα μόνα ουσιαστικά θέματα της τέχνης εν γένει και ιδιαίτερα στο θέατρο εδώ και δυόμισι χιλιάδες χρόνια και όχι μόνο στην ευρωπαϊκή θεατρική ιστορία αλλά και στην κινεζική, την ιαπωνική, τη νοτιοαμερικανική και βέβαια στα αφρικανικά θεατρικά δρώμενα.

Βασική πηγή των τελευταίων αυτών θεατρόμορφων τελετών, το μοναδικό παγκοσμίως έργο της ελληνίδας εθνοθεατρολόγου Κατερίνας Κακούρη «Προϊστορία θεάτρου», μια έκδοση εικονογραφημένη, πολυτελής, εξαντλημένη από καιρό δυστυχώς. Εξάλλου η ίδια ιδιοφυής συγγραφέας (που στα νιάτα της υποδύθηκε ως ερασιτέχνις ηθοποιός την Ιώ στον «Προμηθέα δεσμώτη» του Αισχύλου, στις Δελφικές Εορτές των Σικελιανών 1927) έχει συγγράψει και ένα έξοχο δοκίμιο με τίτλο «Προαισθητικές μορφές θεάτρου» που επανεκδόθηκε από την «Εστία» και το προλόγισα. Εκεί αναφέρεται στον τρόπο που τα λαογραφικά τελέσματα, οι μεταμορφώσεις, από τα αναστενάρια έως τους μωμόγερους και τα λαϊκά φαλλικά, λειτουργούν ως μυητικές διαδικασίες στο ερωτικό παιχνίδι και στις γονιμικές του αναφορές.

Αν κάνω αυτόν τον γενικό πρόλογο, είναι για να περιορίσω σ’ ένα μόνο μεγάλο θεατρικό κείμενο την απέραντη θεματογραφία του έρωτα στο θέατρο. Οταν πριν από σαράντα χρόνια είχε ανεβάσει ο Κουν το «Ονειρο καλοκαιριάτικης νύχτας» του Σαίξπηρ, είχα αναλύσει το έργο με τέτοιες παραπομπές στις μεγάλες παραδόσεις που έχουν ερευνήσει η λαογραφία και η κοινωνική ανθρωπολογία. Θυμίζω πως στο «ερωτικό» μεσοκαλόκαιρο και στον τόπο μας διασώζονται ακόμα έθιμα που μέσω λεκανομαντείας και άλλων μαντικών εξορκισμών οδηγούν τις γυναίκες να ευχηθούν ή να προκαλέσουν μια ερωτική επιλογή ή τύχη ή μοίρα. Τα τελέσματα του κλήδονα!

Ο Σαίξπηρ στο αριστούργημά του εξαντλεί ένα ερωτικό ευρύτατο και τολμηρό τυπολόγιο.

Στο γεωγραφικά ανύπαρκτο αλλά ποιητικά υπαρκτό δάσος της αρχαίας Αθήνας (!) ετοιμάζονται οι τελετές που θα συνοδεύσουν τον γάμο του βασιλιά Θησέα με την Ιππολύτη. Για όσους γνωρίζουν τους αρχαίους μύθους, αυτός ο γάμος ήδη ήταν μια ανώμαλη για τα φυσιολογικά δεδομένα κάθε καιρού τόλμη. Η Ιππολύτη ήταν αμαζών, δηλαδή μια παρθένα με ανδρικά σύνδρομα αφού, κατά τον μύθο, οι αμαζόνες ήταν πολεμικές γυναίκες που αρνούνταν τον έρωτα, απέφευγαν τους άνδρες, τους οποίους μάχονταν, και είχαν αποκόψει τον έναν τους μαστό (μαζόν) έτσι ώστε να μπορεί ευκολότερα να φέρει η αμαζών τον ιμάντα του τόξου και τον ιμάντα της φαρέτρας. Ο Θησέας βίασε την Ιππολύτη και, κατά τον αρχαίο μύθο, από αυτόν τον βιασμό γεννήθηκε ο Ιππόλυτος, με εγγεγραμμένη στο DNA του την παρθενία, με τα γνωστά παρεπόμενα στην τραγωδία του Ευριπίδη «Ιππόλυτος στεφανηφόρος», όταν τον ερωτεύεται η δεύτερη σύζυγος του Θησέα Φαίδρα.

Το έργο λοιπόν του Σαίξπηρ εκκινεί με μια αφύσικη ερωτική σύζευξη. Οποιος διαβάσει με προσοχή το κείμενο θα διακρίνει σχεδόν ασελγείς και πρόστυχους υπαινιγμούς στο βασιλικό ζεύγος, που βιάζεται να αποσυρθεί για την ερωτική παννυχίδα. Πάντα θα έχουμε στον νου μας πως το έργο διηγείται μια νύχτα και μόνο (αυτή που το βασιλικό ζεύγος θα αποσυρθεί στη συζυγική παστάδα) ακριβώς την ώρα και τη στιγμή του θερινού ηλιοστασίου, την 21η προς 22α Ιουνίου, τη μεγαλύτερη ημέρα του έτους.

Θυμίζω πως την ίδια ημέρα και ώρα διαδραματίζονται η «Δεσποινίς Τζούλια» του Στρίντμπεργκ και η έξοχη κωμωδία του Μπέργκμαν «Χαμόγελο μεσοκαλοκαιριάτικης νύχτας»! (Πριν από χρόνια που βρέθηκα την ίδια ημέρα στη Νορβηγία η ημέρα διήρκεσε 23 ώρες!)

Αυτή λοιπόν τη νύχτα στην ανύπαρκτη Αθήνα του άγγλου ποιητή συμβαίνουν σημεία και τέρατα. Αφού το βασιλικό ζεύγος παραβαίνει πολλά από τα ηθικά προτάγματα ενός τολμηρού ελισαβετιανού αστού, δυνάμεις ανώτερες και ταξικά άλλες λαϊκότερες ομάδες αλλά και αστοί μεταξύ τους ακολουθούν ένα τελείως αθέσμιτο πρόγραμμα ερωτικής συμπεριφοράς.      

Στον χώρο και τον χρόνο των ανώτερων δαιμονικών δυνάμεων, η βασίλισσα της νύχτας Τιτάνια που παιδεύει με τις ερωτικές απωθήσεις της τον Ομπερον, αντιδικεί διεκδικώντας ένα αμούστακο αγοράκι, για το οποίο και οι δύο επίδοξοι εραστές έχουν ασελγέστατες ηδονικές βλέψεις!

Ανάμεσα σε όλες τις ομάδες που αναζητούν αυτή τη μαγική νύχτα ερωτική ευωχία κυκλοφορεί ενεργούμενο του Ομπερον ένα δαιμόνιο, ο Πουκ, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας παίκτης ο οποίος συνεχώς μπερδεύει τα χαρτιά της τράπουλας της ερωτικής, συνταιριάζοντας τυχαία κάθε φορά φιγούρες, αρσενικές με αρσενικές, θηλυκές με θηλυκές και ετερόφυλες.

Ετσι, δύο ζευγάρια ερωτευμένων παιδιών που χάνονται στο δάσος, ο Λύσανδρος, ο Δημήτριος, η Ελένη και η Ερμία, αλλάζουν συνεχώς ερωτικό σύντροφο ανάμεσα σε ύπνο και ξύπνιο κάτω από τη μαγική μπαγκέτα του δεινού παίκτη χαρτιών και ζαριών Πουκ.

Την ίδια ώρα, κάποιοι λαϊκοί τύποι που ζουν ως μαστόροι στο παλάτι του Θησέα αποφασίζουν να τιμήσουν τους γάμους του βασιλιά οργανώνοντας μια ερασιτεχνική θεατρική παράσταση με θέμα τον έρωτα του Πύραμου και της Θίσβης. Κατά τον αρχαίο μύθο, αυτός ο τρομερός παθιασμένος έρωτας δεν ευοδώθηκε διότι παρενέβη και τον διέλυσε ένα ανθρωποφάγο λιοντάρι. Αλλος ένας ανεπίδοτος έρωτας. Και να ήταν μόνο αυτό. Ο σκανταλιάρης Πουκ, εκτελώντας εντολές του ενοχλημένου Ομπερον, μεταμορφώνει τον μάστορα Πύραμο – Μπότομ (Πάτο!) σε γάιδαρο, ζώο παγκοίνως γνωστό για την ακαταδάμαστη ερωτική του δεινότητα, τον οποίο ερωτεύεται η ερωτικά διαθέσιμη Τιτάνια με τη συμπαράσταση όλων των δαιμονίων του ζωικού και του φυτικού βασιλείου.

Με τον ερχομό της αυγής τα πάντα επανακτούν τη φυσική και ηθική τους ορθότητα. Αυτό το πρωθύστερο φροϊδικό όνειρο, όπου αναδύονται όλες οι απωθημένες επιθυμίες, όλες οι βαθιά κοιμισμένες ενστικτώδεις, τερατώδεις, κτηνώδεις βουλιμίες του κόσμου πριν από εκείνη την αυγή της έκπτωσης στον Παράδεισο, χάρη στον μεγαλοφυή ποιητή γίνεται μέσω της τέχνης νοσταλγία Παραδείσου!