«Το θέμα δεν είναι να καταλάβεις το έργο, αλλά να το αισθανθείς»

Η φωνή της γεμίζει, επιτακτική, το δωμάτιο. Η Σοφία Λόρεν, μέσα σε μια πλουμιστή ρόμπα, ακουμπάει στον τοίχο τρώγοντας νωχελικά από ένα πιάτο κι απειλεί θεούς και δαίμονες. Θα τον πετύχει τον σκοπό της. Θα δώσει, επιτέλους, ένα όνομα στα τρία αγόρια της, να μην τα φωνάζουν πια μπάσταρδα. Ο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι σκύβει στον μικρό καθρέφτη και εκτοξεύει απειλές μέσα από τα δόντια του – που τον τύλιξε με πρόσχημα ότι θα ξεψυχήσει και την παντρεύτηκε.

Οχι, όχι. Λάθος. Πάμε από την αρχή. Η Ελένη Ράντου, τυλιγμένη σε μια μοβ ρόμπα και κλεισμένη μέσα στο μαύρο τετράγωνο της σκηνής, μιλάει σαν ίση προς ίση στην Παναγία. Να τον κρατήσει τον παράνομο καρπό της κοιλιάς της; «Τα παιδιά είναι παιδιά μας» ακούγεται μια φωνή. Εδωσε, λοιπόν, απάντηση η Παναγία. Με στόμα άλλου. Ο Σταμάτης Φασουλής, από την πλατεία, παρακολουθεί προσεκτικά. Διυλίζει κάθε φράση της, κάθε νεύμα. Διορθώνει.

Μέσα σ’ αυτό το μαύρο τετράγωνο, στο ιστορικό κτίριο Τσίλερ του Εθνικού, ξεκινάει η περιπέτεια της – θεατρικής – «Φιλουμένα». Αλλά και η περιπέτεια του ιταλικού νεορεαλισμού και όσων έφερε στην Τέχνη, και στη ζωή μας. Ετσι, απλά. Αφαιρετικά. «Ποιος φανταζόταν, άλλωστε, βλέποντας τον ασπρόμαυρο “Κλέφτη ποδηλάτων” ότι το μέλλον του Βιτόριο ντε Σίκα ήταν στις νατουραλιστικές, έγχρωμες λεπτομέρειες του “Γάμου α λα ιταλικά”» εξηγεί σιγανά ο Σταμάτης Φασουλής – ενώ όλοι προετοιμάζονται για πρόβα – αυτή την πορεία, αυτή την πρόοδο από την αφαίρεση στον νατουραλισμό και τη λεπτομερειακή – όσο και μαγική – αποτύπωση της ζωής, ενός Ντε Σίκα ή ενός Βισκόντι. Καθώς αυτή η πρόοδος που αρχίζει από την αφαιρετική γέννηση, διαπερνάει – α λα ελληνικά – και τον δικό του «Γάμο α λα ιταλικά», τη δική του «Φιλουμένα» που αντλεί και από το θεατρικό του Εντουάρντο Ντε Φιλίπο (που κάποιοι θυμούνται με τους Ελλη Λαμπέτη και Δημήτρη Παπαμιχαήλ) και από το σενάριο της ταινίας του Ντε Σίκα με τη Σοφία Λόρεν. Και σε όσα μας άφησε. Ετσι, από τη γέννα της Φιλουμένας ξεκινάει και τούτη η παράσταση (εντυπωσιακό: έχουν ήδη προπωληθεί 2.000 εισιτήρια!): «Είμαι η Φιλουμένα Μαρτουράνο. Γεννήθηκα στη Νάπολι» φωνάζει προς το κοινό, στη μέση της σκηνής, η Ελένη Ράντου. «Δεν είναι το θέμα ποιος θα το καταλάβει, αλλά ποιος θα το αισθανθεί. Οχι σαν αναφορά στον ιταλικό νεορεαλισμό, αλλά σαν άρωμα της εποχής εκείνης» λέει ο σκηνοθέτης.

ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 1940. Το περιστροφικό ογκώδες σκηνικό με το σπίτι των Σοριάνο, του Ντομένικο (Αλκις Κούρκουλος) και της συζύγου του – επιτέλους, ύστερα από 25 χρόνια – Φιλουμένας (Ελένη Ράντου) κυλάει αθόρυβα προς το προσκήνιο και ο καβγάς του μεγεθύνεται, μπροστά. Παρουσία της βοηθού Ροζαλίας Σολιμέντο (Βίλμα Τσακίρη), κόρης της καλύτερης πλύστρας και ενός καπνοδοχοκαθαριστή, την οποία πήρε μαζί η Φιλουμένα από τον οίκο ανοχής όπου δούλευε στα 17 της, όταν ο Ντομένικο, ο Ντουμί της, τη σπίτωσε. Για να φθάσει στα σαράντα και κάτι να προσποιείται την ετοιμοθάνατη για να κερδίσει εκείνο που ποθεί περισσότερο: ένα όνομα για τα παιδιά της, τα οποία ούτε καν την έχουν γνωρίσει.

«Αυτή η γυναίκα που, σε εκείνα τα χρόνια – είμαστε στα μέσα του ’40 – διεκδικεί να είναι ανύπανδρη μητέρα και να έχουν τα παιδιά της ένα όνομα είναι εμβληματική» εξηγεί ο σκηνοθέτης. «Η σκηνή που μιλάει στην Παναγία σαν ίση προς ίση (τότε οι άνθρωποι δεν κατέβαζαν το θείον στα μέτρα τους, αλλά ανέβαζαν τον εαυτό τους – πάει, αυτό έχει χαθεί πια) είναι εμβληματική. Οπως όταν ο Μακρυγιάννης παίρνει από το παγκάρι χρήματα για τα όπλα του Αγώνα και μόλις πετυχαίνει η Επανάσταση τα επιστρέφει και χτίζει και μια εκκλησιά. Σκέψου ότι ο Πάπας ζήτησε να δει αυτή τη συγκεκριμένη σκηνή με την πρώτη διδάξασα τον ρόλο, αδελφή του συγγραφέα, Τιτίνα ντε Φιλίπο. Εκείνη κοντοστάθηκε, σκεφτόμενη ότι ένας διάλογος με την Παναγία, δεν είναι σκηνή για τον Πάπα αλλά εκείνος την καθησύχασε: “Αντίθετα, έτσι πρέπει να μιλάμε στην Παναγία, σαν ίσος προς ίσο”».

ΠΕΝΗΝΤΑ ΣΚΗΝΕΣ. Λίγο προτού ακουστεί το μουσικό – α λα Νίνο Ρότα – θέμα της νεαρής τραγουδοποιού Nalyssa Green (που στ’ αλήθεια τη λένε Βιολέτα) και αρχίσει η πρόβα, ο Σταμάτης Φασουλής μού εξηγεί πως αξιοποιεί όλες τις δυνατότητες της εντυπωσιακής Κεντρικής Σκηνής του κτιρίου Τσίλλερ (έχει αναλογία βάθους 3:1 προς την πλατεία), ώστε η ροή να είναι συνεχής και οι 50 σκηνές της παράστασης να κυλούν σχεδόν κινηματογραφικά, επί σχεδόν δύο ώρες – με το διάλειμμα. «Στην αρχή ένιωθα ανοίκεια. Αλλαζα περιβάλλον και, όπως είμαι ιδρυματική, μου πήρε χρόνο για να συνηθίσω» μου εξομολογείται η Ελένη Ράντου στο καμαρίνι. «Αλλά ήρθε ο Σταμάτης και τα αγκάλιασε όλα, με αυτή τη δύναμη που έχει να λειαίνει. Επειτα άρχισα να γελάω στις πρόβες. Είχε χρόνια να μου συμβεί. Γιατί; Είχα την αίσθηση ότι δεν είχα φορτωθεί παραπάνω ευθύνες απ’ όσες αντέχω. Φοβήθηκα λιγότερο σε αυτή τη φάση και το είχα ανάγκη αυτό. Ούτε εγώ το είχα καταλάβει πόση ανάγκη το είχα. Και στο τέλος, όταν ζωντάνεψαν αυτές οι εικόνες που είχα μέσα μου, υπήρχαν στιγμές που ενώ η Φιλουμένα είναι μια γυναίκα που δεν κλαίει (είναι αντράκι, αντροποιημένη ως φυσιογνωμία), όταν πια αγγίχτηκε ευαίσθητα όλη αυτή η πίκρα της δεν μπορείς να φανταστείς τι αγώνα έκανα και κάνω για να μην κλάψω».

Υπάρχει σε αυτό το άγγιγμα κάτι νατουραλιστικό, ρεαλιστικό, αλλά και ένα μαγικό επίπεδο, πιραντελικό πιστεύει η Ελένη Ράντου. Και μπορεί η ιστορία να είναι ξεπερασμένη από την ίδια την εποχή που κατέκτησε εκείνα για τα οποία πάλεψε η εμβληματική Φιλουμένα – όπως πιστεύουν και ο σκηνοθέτης και η πρωταγωνίστρια – αλλά συγκινεί γιατί αγγίζει το ζήτημα της μητρότητας και του αγώνα ζωής. «Ισως ειδικά τώρα, που κάνουμε πόλεμο και αγώνα ζωής και μαθαίνουμε ξανά τι είναι φτώχεια» προσθέτει εκείνη.

ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΑΤΖΑΚΗ. Μια κουβέντα που σε φέρνει πίσω στην – σκληρή – πραγματικότητα. Κι ας «μη θέλεις ρεαλισμό, αλλά μαγεία», κατά την Μπλανς Ντιμπουά. Οπως και τα λόγια του Σταμάτη Φασουλή όταν θυμόμαστε ότι βρισκόμαστε στο Εθνικό Θέατρο που ζει τις δικές του ημέρες πολέμου και κόντρας, καθώς ζητείται η παραίτηση του καλλιτεχνικού του διευθυντή. «Είναι απαράδεκτο» λέει δυνατά. «Οταν τα κάνουν χάλια μέσα στη Βουλή και κάνουν εκλογές, θα πρέπει να διαλύουν όλους τους θεσμούς του πολιτισμού; Σε στυλ “εμείς έχουμε άλλη άποψη που θα την επιβάλλουμε”; Αυτό καταντάει φασιστικό».

Δεν θέλω ρεαλισμό, θέλω μαγεία. Πίσω στη δεύτερη, λοιπόν. Από σκηνής. Οπως την μπόλιασε ο Σταμάτης Φασουλής στον ρεαλισμό, σε τούτη τη «Φιλουμένα» εν καιρώ πολέμου. Μαγεία που περνάει μέσα από τα φώτα ως το πρόσωπο της στωικής και μαχητικής Φιλουμένας του ρεαλισμού και του ιταλικού νεορεαλισμού που σπαράζει σε όλο το έργο αλλά δεν κλαίει ποτέ, «πάλλεται αλλά δεν ξεσπάει», όπως λέει η Ελένη Ράντου. Με αυτή τη μαγεία, αποσκευή, βγαίνω από τον δαίδαλο των διαδρόμων του Εθνικού σαν υπνωτισμένος. Κάποιοι, κοντά στην Ομόνοια, κολλάνε μια αφίσα «Μάπα το καρπούζι» σε έναν κάδο απορριμμάτων. Ρεαλισμός ξανά.

Θέατρο με «ΤΑ ΝΕΑ»
«Φιλουμένα» του Εντουάρντο ντε Φιλίπο στο Εθνικό Θέατρο (Αγ. Κωνσταντίνου 22-24, τηλ. 210-5288.170 – 171). Μετάφραση: Ερρίκος Μπελιές. Διασκευή, απόδοση: Ελένη Ράντου. Σκηνοθεσία: Σταμάτης Φασουλής. Σκηνικά: Μανόλης Παντελιδάκης. Κοστούμια: Ντένυ Βαχλιώτη. Μουσική: Nalyssa Green. Επιμέλεια κίνησης: Αντιγόνη Γύρα. Φωτισμοί: Σάκης Μπιρμπίλης. Παίζουν: Ελένη Ράντου, Αλκις Κούρκουλος, Βίλμα Τσακίρη, Ντίνα Αβαγιανού, Μελέτης Γεωργιάδης, Μαρία Διακοπαναγιώτου, Μαρία Κωνσταντάκη, Σταύρος Μερμήγκης, Θύμιος Κούκιος, Γιάννης Στόλλας, Θοδωρής Φραντζέσκος, Νικόλας Αγγελής, Νικόλας Μακρής κ.ά. Πρεμιέρα: Σάββατο 21 Μαρτίου στις 20.30. Εισιτήρια: 13-25 ευρώ.