Η επιστροφή του Ρέμπραντ

«Ευχαρίστως θα έδινα δέκα χρόνια από τη ζωή μου για να μπορέσω να καθήσω επί δεκαπέντε ημέρες μπροστά σε αυτό τον πίνακα τρώγοντας μόνο ένα ξεροκόμματο» είπε ο Βίνσεντ βαν Γκογκ το 1885 όταν αντίκρισε για πρώτη φορά την «Εβραία νύφη», ένα από τα διασημότερα έργα που άφησε πίσω του ο Ρέμπραντ Χάρμενσοον φαν Ράιν. Ακριβώς 130 χρόνια αργότερα, μόλις πριν από λίγες ημέρες, μια 78χρονη ετοιμοθάνατη γυναίκα που πάσχει από αμυοτροφική πλάγια σκλήρυνση ( ή νόσο του Γκέρινκ) ζήτησε ως τελευταία επιθυμία της να επισκεφθεί την πετυχημένη εμπορικά έκθεση με 100 και πλέον έργα του καλλιτέχνη, στο Ρεϊκσμουζέουμ του Αμστερνταμ. Και τα κατάφερε χάρη σε μια οργάνωση που έχει θέσει στόχο να ικανοποιήσει τις επιθυμίες ανθρώπων που βρίσκονται στο τελευταίο στάδιο της ασθένειάς τους. Οι συνοδοί λοιπόν της Ambulance Wens τη μετέφεραν στο μουσείο με νοσοκομειακό κρεβάτι για να απολαύσει τα έργα του αγαπημένου της ζωγράφου.

Την ίδια ώρα οι ελάχιστοι πίνακές του που βγαίνουν σε δημοπρασία γίνονται ανάρπαστοι κι ας εκτοξεύονται οι τιμές στα 42 εκατ. ευρώ, ενώ κάθε χρόνο περισσότεροι από τρία εκατομμύρια επισκέπτες πληρώνουν εισιτήριο για να δουν τη «Νυχτερινή περίπολό» του.

Ποιο είναι λοιπόν το μυστικό του ζωγράφου και χαράκτη, του οποίου το όνομα έχει ταυτιστεί με τη Χρυσή Εποχή της Ολλανδίας, ώστε και μόνο ένα έργο του να είναι αρκετό για να σχηματιστούν ουρές από επισκέπτες; Ή η έκθεση με έργα της τελευταίας περιόδου του που παρουσιάστηκε το φθινόπωρο στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου να θεωρηθεί – και εμπορικά – από τις κορυφαίες και τώρα να φιλοξενείται στο Αμστερνταμ ελαφρώς εμπλουτισμένη με έργα από γερμανικές συλλογές με εξίσου μεγάλη επιτυχία;

«Οταν βλέπεις μία Παναγία του Βερονέζε, επί παραδείγματι, έχεις απέναντί σου ένα κομψό μοντέλο με ακριβά ρούχα. Οταν όμως βλέπεις μια γυναίκα διά χειρός Ρέμπραντ μπορείς να διαβάσεις τις σκέψεις της» επισημαίνουν οι δυσκολότεροι ίσως κριτές ενός έργου τέχνης, οι ίδιοι οι ζωγράφοι. Οταν δε ο θεατής έχει μπροστά του για πρώτη φορά συγκεντρωμένα τα έργα της τελευταίας περιόδου του Ρέμπραντ – από το 1652 έως το 1669 – τότε διαπιστώνει ότι επρόκειτο για «έναν πολύ μοντέρνο καλλιτέχνη που αφαίρεσε οποιαδήποτε περιττή λεπτομέρεια, διερεύνησε τολμηρές, σχεδόν αφηρημένες τεχνικές και είχε εμμονή με το να βρει τρόπους να ενισχύσει την οπτική εμπειρία του θεατή απέναντι στο έργο του», σχολιάζει η επιμελήτρια στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου Μπέτσι Βάισμαν, η οποία αποκαλύπτει ότι χρειάστηκαν δέκα χρόνια προετοιμασίας για να υλοποιηθεί η έκθεση.

ΕΝΑΣ ΠΑΜΠΛΟΥΤΟΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Για ποιον λόγο όμως είναι ιδιαιτέρως γοητευτική η τελευταία περίοδος της δουλειάς του; Η αυτοπροσωπογραφία του, μία από τις τέσσερις που υποδέχονται τους επισκέπτες, δεν αποτυπώνει τίποτα άλλο παρά αυτό που ο Ρέμπραντ ήταν κάποτε, πριν από την περίοδο που συζητούμε: ένας περιζήτητος και πάμπλουτος ζωγράφος, με μια μεγάλη συλλογή από έργα τέχνης, ορυκτά ακόμη και έναν βαλσαμωμένο αρμαδίλλο και ένα σπίτι τεράστιο σε έναν από τους πιο μοδάτους δρόμους του Αμστερνταμ, για το οποίο πήρε υψηλού ρίσκου δάνεια και είπε ψέματα στους χρηματοδότες του με αποτέλεσμα να χρεοκοπήσει.

Ο χρυσός μανδύας με τον οποίο είναι τυλιγμένος εκφράζει αυτό που θα ήθελε να πει στον θεατή: «Εχω το άγγιγμα του Μίδα». Και γίνεται η γέφυρα για να καταλάβουμε πως όταν η οικονομική του κατάσταση άλλαξε, το έργο του λογοκρίθηκε και απορρίφθηκε από το δημαρχείο του Αμστερνταμ, οι κριτικοί τέχνης τού γύρισαν την πλάτη και ο ζωγράφος ζούσε παράνομα με την καμαριέρα του, άρχισε να ενδιαφέρεται περισσότερο από ποτέ για τον εσωτερικό κόσμο των μορφών και δεν επέτρεψε στον εαυτό του να χάσει την επαφή με το φως. Γι’ αυτό άλλωστε ακόμη και στις πιο υποφωτισμένες αίθουσες, ο επισκέπτης αισθάνεται να υπάρχουν μικρά κεράκια που φωτίζουν τους καμβάδες από την πίσω όψη αποδίδοντας τις μορφές σαν να έχουν εσωτερικό φως.