Η αρχαία ελληνική τέχνη χωρίς ελληνικά «δάνεια»

ποταμός Ιλισός από το ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνα, που μόλις επέστρεψε από ένα μακρινό ταξίδι στην Αγία Πετρούπολη έχει απλώσει ήδη το σμιλεμένο από πεντελικό μάρμαρο κορμί του πάνω σε ένα ολοκαίνουργο καφέ βάθρο, ενώ ένα βουρτσάκι διώχνει από το χέρι του και τον τελευταίο κόκκο σκόνης. Σε απόσταση αναπνοής τέσσερα γαντοφορεμένα χέρια με προσοχή αγγίζουν το γυμνασμένο σώμα του χάλκινου αθλητή που κάποτε κρατούσε δόρυ, του διάσημου Δορυφόρου του Πολυκλείτου (το πρωτότυπο δεν σώζεται και πρόκειται για αντίγραφο του γερμανού γλύπτη Γκέοργκ Ρούμερ των αρχών του 20ού αι.), ενώ λίγο πιο πίσω οι προβολείς της υποβλητικά φωτισμένης αίθουσας πέφτουν στον μαρμάρινο δισκοβόλο, έργο του Μύρωνα (επίσης ρωμαϊκό αντίγραφο του χαμένου πρωτοτύπου), τη στιγμή που είναι έτοιμος να ρίξει μια καλή βολή. Κάπως έτσι, οι δύο σπουδαίοι γλύπτες της κλασικής αρχαιότητας ξαναβρίσκονται στην ίδια παρέα με τον Φειδία – σχεδιαστή του συνολικού εικονογραφικού προγράμματος του Παρθενώνα – ύστερα  από 2.500 χρόνια μέσα από τις δημιουργίες τους, και όχι στην Αθήνα, όπως θα περίμενε ίσως κάποιος, αλλά στο Λονδίνο.

Η αντίστροφη μέτρηση για τα εγκαίνια της έκθεσης «Ορίζοντας την ομορφιά: το σώμα στην αρχαία ελληνική τέχνη» (τίτλος που στα αγγλικά έχει και μια δεύτερη ανάγνωση: «Η ομορφιά που μας όρισε») έχει αρχίσει ήδη, όπως μαρτυρά η σκηνή προετοιμασίας που αποκαλύπτει το Βρετανικό Μουσείο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

150 ΕΡΓΑ. Για ποιον λόγο όμως η συγκεκριμένη έκθεση έχει προκαλέσει προκαταβολικά το έντονο ενδιαφέρον του Τύπου και στο πλαίσιό της ετοιμάζεται ειδικό αφιέρωμα στο BBC στις αρχές Απριλίου; Μήπως επειδή στον εκθεσιακό χώρο της νέας πτέρυγας Σένσμπουρι (εγκαινιάστηκε πέρυσι) θα συγκεντρωθούν περί τα 150 έργα της αρχαίας ελληνικής τέχνης – εμβληματικά γλυπτά σε μάρμαρο, κομψές δημιουργίες σε πηλό και υπέροχα χάλκινα αγάλματα; Μήπως επειδή πρώτη φορά μετακινούνται εκτός της αίθουσας Ντούβιν του Βρετανικού Μουσείου έξι τμήματα από τα Γλυπτά του Παρθενώνα – εκτός από τον ποταμό Ιλισό (ο οποίος ήδη ταξίδεψε στο Ερμιτάζ προκαλώντας έντονες αντιδράσεις της ελληνικής κυβέρνησης), μία μετόπη, δύο πλάκες από τη ζωφόρο, ο θεός Διόνυσος από το δυτικό αέτωμα και μία μορφή από το ανατολικό – για χάρη μιας περιοδικής έκθεσης και θα πρέπει κάποιος να καταβάλει εισιτήριο για να τα δει (κάτι που αναιρεί το επιχείρημα των Βρετανών ότι επιτρέπουν σε όλους να έχουν ελεύθερη πρόσβαση στα Γλυπτά που αρνούνται πεισματικά να τα επιστρέψουν στην Ελλάδα);

Μήπως επειδή πλάι στις δημιουργίες των τριών μεγάλων της αρχαίας ελληνικής πλαστικής της κλασικής εποχής – του Μύρωνα, του Πολύκλειτου και του Φειδία, που η παράδοση τους θέλει μαθητές του ίδιου δασκάλου, του Αγελάδα – θα παρουσιαστεί το Τόρσο Μπελβεντέρε, το ρωμαϊκό αντίγραφο ενός χαμένου αρχαίου ελληνικού έργου που ανήκει στα Μουσεία του Βατικανού και το οποίο ο Μιχαήλ Αγγελος θεωρούσε ύψιστο δείγμα της κλασικής γλυπτικής ώστε να το χρησιμοποιήσει ως πρότυπο για να σχεδιάσει τον Αδάμ στην Καπέλα Σιξτίνα; Ή μήπως για το οξύμωρο ότι πρόκειται για μια έκθεση αφιερωμένη στη σημασία της αρχαίας ελληνικής τέχνης χωρίς τη συμμετοχή ελληνικών μουσείων, δεδομένου ότι υποβλήθηκε αίτημα δανεισμού αρχαιοτήτων σε ιδιωτικό μουσείο και όχι επισήμως στο υπουργείο Πολιτισμού;

ΤΟ «ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΑΥΜΑ». Ολοι αυτοί οι λόγοι θα ήταν αρκετοί για να εξηγήσουν το ιδιαίτερο ενδιαφέρον που έχει προκαλέσει τούτη η έκθεση πριν ακόμη υποδεχθεί τους πρώτους επισκέπτες της. Το κλειδί όμως βρίσκεται αλλού και το εξηγεί σε εκτενές άρθρο του στη βρετανική «Telegraph» ο γνωστός για τα ντοκιμαντέρ του σχετικά με την Ιστορία της Τέχνης, κριτικός, Αλεστερ Σουκ: μέσα από την έκθεση μπορεί κάποιος να καταλάβει πώς οι αρχαίοι Ελληνες άλλαξαν τον ρου της Ιστορίας της Τέχνης.

«Ο  μετασχηματισμός της ελληνικής τέχνης κατά τη διάρκεια του 5ου αι. π.Χ., όταν οι πρωτοπόροι καλλιτέχνες έφτασαν στο απόγειό του τον εξιδανικευμένο νατουραλισμό, έμεινε γνωστός ως το “ελληνικό θαύμα” ή “ελληνική επανάσταση”». Και αποδίδει το «θαύμα» κατά κύριο λόγο σε δύο αιτίες. Πρώτον, στην εξέλιξη της τεχνικής που επέτρεψε στους καλλιτέχνες να απεξαρτηθούν από το μάρμαρο και να μπορέσουν να δημιουργήσουν σε μεγάλη κλίμακα και σε πολύπλοκες πόζες γλυπτά από χαλκό. Και δεύτερον στην πολιτική κατάσταση και συγκεκριμένα στην ανάγκη των Αθηναίων να ορίσουν τους εαυτούς τους ως το αντίπαλον δέος των βάρβαρων Περσών. Και ενώ θεωρεί πως είναι πλέον ξεπερασμένη και μονοδιάστατη η αντίληψη ότι η τέχνη της κλασικής περιόδου οφείλεται αποκλειστικά στην ακμή του δημοκρατικού πολιτεύματος, δεν παραλείπει να προσθέσει την τάση των αρχαίων Ελλήνων να αποδίδουν γυμνό το ανδρικό σώμα στο πλαίσιο μιας ανθρωποκεντρικής λογικής που συνοψίζεται στη ρήση του Πρωταγόρα «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος».

INFO
Defining Beauty: the body in ancient Greek art στο Βρετανικό Μουσείο από 26 Μαρτίου έως 5 Ιουλίου.http://www.britishmuseum.org