[Η κριτική της Δευτέρας] Το απέθαντο μπουλβάρ

Αυτό το θεατρικό είδος που συνοπτικά και συμβολικά ονομάζεται μπουλβάρ (θέατρο δηλαδή των μεγάλων λεωφόρων, των αστικών περιοχών των πρωτευουσών) είναι είδος ανθεκτικό και πανάρχαιο και ως φόρμα και ως περιεχόμενο – θεματογραφία. Είναι σαφώς αντίθετο τουλάχιστον ταξικά με το λαϊκό θέατρο. (Προσοχή, όχι το λαϊκίστικο, το λαϊκίστικο συχνότατα κατασκευάζεται από καραμπινάτους διανοούμενους και θεατρικούς προβοκάτορες.)

Η τραγωδία, η αριστοφανική κωμωδία – πολιτικό κυρίως θέατρο, ο Σαίξπηρ, ο Λόπε ντι Βέγκα είναι τα μεγάλα λαϊκά θέατρα. Προσπάθησε κάτι τέτοιο να κατασκευάσει ο Μπρεχτ στα χρόνια μας αλλά δυστυχώς η θεωρία του, εξαίσια καθ’ όλα, δεν αποτυπώθηκε στο έργο του που εξελίχθηκε σε σπουδαίο θέατρο που δεν κάλυψε τους προλετάριους στους οποίους απευθυνόταν. Αντίθετα, έγινε ένας νέας κοπής σύγχρονος φορμαλισμός. Αντίθετα, στην Ιταλία π.χ., για πολλά χρόνια λαϊκό θέατρο ήταν η όπερα και στη Γερμανία η οπερέτα. Σ’ εμάς εδώ λαϊκό θέατρο υπήρξαν τρία υβρίδια, ελληνικής εμπνεύσεως: το δραματικό ειδύλλιο («Γκόλφω»), το κωμειδύλλιο («Η τύχη της Μαρούλας») και η επιθεώρηση.

Το αστικό θέατρο, γέννημα κυρίως της Γαλλικής Επανάστασης, που έφερε στο κέντρο του κοινωνικού ιστού, στον αργαλειό των κοινωνικών υφάνσεων, ως υφαντή τον έμπορο, τον μεταπράτη, τον παραγωγό προϊόντων (γεωργό και μάστορα) και την υπαλληλία (κρατική και ιδιωτική), καλλιέργησε ως δράμα, ως κωμωδία καταστάσεων, ηθών, ιδεών και ως φάρσα τις συμπεριφορές (κοινωνικές και ιδιωτικές), τα ελαττώματα, τα σύνδρομα, τα αδιέξοδα, τις ωσμώσεις, τις έλξεις και τις απώσεις μέσα στην οικογένεια, στους θεσμούς, στα κυρίαρχα ήθη, στα νέα βίτσια, στα ερωτικά στρατηγήματα, στις ερωτικές ίντριγκες, στα πείσματα, στις προδοσίες, στα τερτίπια, στα απονενοημένα διαβήματα εξαιτίας του έρωτα και βέβαια στα ερωτικά τρίγωνα.

Εγραφα παλαιότερα πως το πρώτο ερωτικό τρίγωνο καταγράφεται στη «Γένεση» της Παλαιάς Διαθήκης, όταν ο όφις εξαπάτησε την Εύα μετά τη λεηλασία του Δέντρου της Γνώσης. Και είχα επίσης αναφερθεί πως στην Παλαιά Διαθήκη το ρήμα «γνωρίζω» έχει και τη σημασία: έρχομαι σε ερωτική συνεύρεση. Πάγια φράση στη Μετάφραση των Εβδομήκοντα: «Και εγνώρισεν την γυναίκα αυτού», δηλαδή συνευρέθηκαν!

Το μπουλβάρ είναι η συστηματική και διευρυμένη αστική θεματολογία, δραματικής, κωμικής ή φαρσικής θερμοκρασίας.

ΑΝΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ. Υπάρχουν βέβαια πολλά μπουλβάρ, αφού υπάρχουν διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες λαών και αστικών ηθών. Το γαλλικό αυτό ιδίωμα καλλιέργησε με ανάλαφρο τρόπο το ερωτικό τρίγωνο (από εκεί δομικά τουλάχιστον, κατά ομολογία του, το δανείστηκε ο Ιψεν), η Γερμανία εισήγαγε το αστικό σύνδρομο των εκβιασμών, των οικονομικών διαπλοκών και των ερωτικών βίτσιων («Λούλου», «Γαϊτανάκι»). Το αγγλικό μπουλβάρ (με ιδιοφυή απογείωση στον Οσκαρ Ουάιλντ) διέπρεψε στην ειρωνεία, στην ταξική κρυψίνοια, στην υποκρισία και στη λεοντή του καθωσπρεπισμού. Το ιταλικό μπουλβάρ (Πιραντέλο) ακροβάτησε πάνω στη φαινομενικότητα, την πολυσημία της αλήθειας και του ψεύδους.

Το αμερικανικό μπουλβάρ με προίκα από τον νατουραλισμό, όπως καλλιεργήθηκε ο σπόρος του Στανισλάβσκι στο Ακτορς Στούντιο, έχει πάντα μια αδρή δομική παράμετρο με τη φιλελεύθερη αντίληψη για το πρόταγμα του κέρδους (όποιου κέρδους, όχι μόνο του οικονομικού) ως επιδίωξης για την ποθούμενη κοινωνική ένταξη στους επιτυχημένους. Το αμερικανικό θέατρο οφείλει τη δομή και τα θέματά του στον Τσέχοφ, από τον «Θάνατο του Εμποράκου» έως το «Λεωφορείον ο Πόθος» και από το «Ποιος φοβάται την Βιρτζίνια Γουλφ» έως την «Ολεάννα» και την «Αγρια Δύση» μεταποίησε το ερωτικό σε κοινωνικό και καλλιέργησε μια πιο βαθιά μελέτη πάνω στα ανθρώπινα.

Η πλέον αστικής διάχυσης δραματουργία φέρει τη σφραγίδα του Νιλ Σάιμον, τον οποίο ακολούθησαν μια πληθώρα επιτυχημένοι μιμητές του. Το ζεύγος Ρενέ Τέιλορ και Τζόζεφ Μπολόνια επαναφέρει και εμβαθύνει πάνω στη στρατηγική τής ερωτικής προσέγγισης με το εύστοχο και χαριτωμένο «Ηρθες και θα μείνεις» έργο, που και παλαιότερα ευδοκίμησε στις σκηνές μας. Και δεν είναι μόνο το θέμα του, ο βαθιά και μελετημένα από τη μέθοδο της ψυχολογίας του περιβάλλοντος βιολογικός ερωτισμός. Είναι και τα περιθώρια που δίνει στους ηθοποιούς να διαπλάσουν καθημερινούς συνήθως ρόλους αλλά ψυχολογικά περίπλοκους, όπως εξάλλου είναι η ίδια η ζωή.

Οι δύο συγγραφείς της κωμωδίας «Ηρθες και θα μείνεις» από τη μια καταγράφουν σαφώς τη δική τους ερωτική συνάντηση που κατέληξε σε γάμο και από την άλλη, όντας ηθοποιοί, γνωρίζουν σε βάθος όλο το σύστημα που έπλασε στην Αμερική την έξοχη υποκριτική της Σχολή. Φυσικότητα, αμεσότητα, οικείοι καθημερινοί ρυθμοί, γλωσσικό ιδίωμα των μεγάλων αστικών κέντρων και χιούμορ. Η τεχνική αυτών των έργων ακολουθεί την τεχνική του ψυχαναλυτικού ντιβανιού, δηλαδή ένας χαρακτήρας ξεδιπλώνεται σταδιακά ακολουθώντας όμως το νήμα της Αριάδνης μέσα στον λαβύρινθο.

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Στο θέατρο Ιλίσια ο Γρηγόρης Βαλτινός, με την πείρα πολλών χρόνων στο σανίδι, ως σκηνοθέτης έχει πειστεί πως η δουλειά του είναι να διδάξει ρυθμούς, παύσεις, ισορροπίες συναισθημάτων και ρυθμιζόμενες ανατροπές, καθοδηγώντας τους ηθοποιούς και ανάμεσά τους τον ηθοποιό εαυτό του με μόνο γνώμονα την ψυχολογική πορεία του χαρακτήρα που είναι απόρροια συγκεκριμένων πράξεων. Σε αυτό το θέατρο επανέρχεται η αριστοτελική ρήτρα πως η μίμησις δεν είναι μίμησις ανθρώπων αλλά πράξεως. Δηλαδή βλέπουμε στη σκηνή πράξεις, αντιδράσεις, στρατηγικές , υπεκφυγές, αντιφάσεις και στο τέλος χαρακτηρίζουμε τον άνθρωπο φαύλο, φιλότιμο, επιπόλαιο, φιλάργυρο, απατεώνα ή αφελή.

Στο θέατρο Ιλίσια άνδρας και γυναίκα, το κλασικό ζεύγος, ανιχνεύουν ο καθένας τις επιθυμίες και τις αναστολές, τις τεχνικές επικοινωνίας του άλλου, τις ρωγμές, τα στεγανά, τα όρια και τους όρους του και προχωρεί στην κατάληψη του «κάστρου». Το ερωτικό παιχνίδι στην αποθέωσή του. Πολλαπλές παρτίδες στο ερωτικό τάβλι, άλλοτε φεύγα, άλλοτε πλακωτό, άλλοτε στριμώχνω τη μάνα.

Ο Βαλτινός, ηθοποιός υψηλών προδιαγραφών για το είδος, εξαντλεί όλους τους κώδικες του «φερμαρίσματος» του θηράματος. Κεντάει.

Η Ζέτα Μακρυπούλια, για μένα αποκάλυψη. Εξοχη, με χιούμορ, με ευστροφία, με μια αφοπλιστική γλυκύτητα και μια διαβολική θηλυκή σαγήνη (αλήθεια, γνωρίζετε πως η σαγήνη, αρχαία ελληνική λέξη, σημαίνει: το δίχτυ του ψαρά;).

Το σκηνικό του νέου, για μένα, σκηνογράφου Διονύση Χριστοφιλογιάννη θαυμάσιο και οι φωτισμοί της Μάσχα αισθητικοί.

Η μικρή συμμετοχή του Στάθη Νικολαΐδη δεν πέρασε απαρατήρητη.

INFO
Συγγραφείς:
Ρενέ Τέιλορ, Τζόζεφ Μπολόνια
Μετάφραση:
Μάριος Πλωρίτης
Σκηνοθεσία:
Γρηγόρης Βαλτινός
Σκηνικά:
Διονύσης Χριστοφιλογιάννης
Κοστούμια:
Γιώργος Σεγρεδάκης
Φωτισμοί:
Μελίνα Μάσχα
Παίζουν:
Γρηγόρης Βαλτινός, Ζέτα Μακρυπούλια, Στάθης Νικολαΐδης
Θέατρο Ιλίσια
Παπαδιαμαντοπούλου 4, τηλ. 210-7210.45