Ολο το ντιζάιν σε δέκα κεφάλαια

Είναι τόσο συχνή στην πολιτισμική δημιουργία αφενός η χρήση λέξεων όπως «ρετρό» ή «βίντατζ» και αφετέρου η λογική της νοσταλγίας ή της αναπαλαίωσης, που ένα βιβλίο (από την Thames & Hudson) με τίτλο «Greetings from Retro Design: Vintage Graphics Decade by Decade» και θέμα την εξέλιξη του γραφιστικού ντιζάιν σε όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα δεν ακούγεται δα και ριζοσπαστικό. Από τη δεκαετία του ’70 κι έπειτα, οι περισσότεροι παραγωγοί πολιτιστικών προϊόντων τείνουν να αντιμετωπίζουν όχι μόνο εκείνη της τέχνης, αλλά και τη γενική ιστορία, σαν μια δεξαμενή γεμάτη ισοδύναμες, εκτός κοινωνικού πλαισίου εικόνες. Στόχος, ένα νεαρό κυρίως κοινό, διψασμένο να καταναλώσει φετιχοποιημένα σουβενίρ μιας εποχής που δεν την έζησε, αλλά με κάποιον τρόπο μπορεί και τη νοσταλγεί.

Η αρχαιολογία των πόστερ

Και είναι όλα αυτά λόγοι για να μην καταπιανόμαστε με τα τεχνουργήματα του παρελθόντος ή την αισθητική τους; Η απάντηση είναι προφανής, ζητούμενο όμως είναι και η μελέτη τους με τον τρόπο μιας αρχαιολογίας που συνδέει τα ευρήματά της με την κοινωνία τους, διακρίνοντάς τα από εξισωτικές, σύγχρονες αναγνώσεις τους. Οταν, ας πούμε, ένας γραφίστας καλείται να θυμίσει με τη δουλειά του το στυλ του ’50, δεν αποκλείεται το κοινό να παίρνει στα χέρια του κάτι (ή το ίδιο να στερείται εντελώς δικαιολογημένα τη γνώση) που καθιστά σαφείς τις διαφορές μεταξύ των γειτονικών δεκαετιών. «Η έννοια του ρετρό», έλεγε πρόσφατα σε συνέντευξή του ο Τόνι Σέντον, σχεδιαστής ο ίδιος και συγγραφέας του «Greetings from Retro Design», «χρησιμοποιούνταν με έναν γενικό, τυποποιημένο τρόπο για να περιγράψει οποιοδήποτε στυλ γραφιστικού ντιζάιν στην ιστορία. Πώς μοιάζει όμως ένα πραγματικό 50s στυλ, σε αντίθεση με ένα 40s ή ένα 30s;».

Πού τοποθετείται δηλαδή στη σχεδιαστική ιστορία και με ποιον τρόπο διαφέρει από άλλα επιτεύγματα του χώρου μια νευρική και ανήσυχη αφίσα του Σολ Μπας για τον «Δεσμώτη του ιλίγγου» (Vertigo) του Αλφρεντ Χίτσκοκ το 1958, μια διαφήμιση του απεριτίφ Dubonett από το 1932 διά χειρός του Α.Μ. Cassadre, που θα καθιέρωνε και τη μασκότ του προϊόντος, ένα ίσως κιτς στα σημερινά μάτια αλλά δροσερό εξώφυλλο του περιοδικού «The Face», με την υπογραφή του Νέβιλ Μπρόντι, από το 1983 που απεικονίζει την Ανι Λένοξ ή ένα φωνακλάδικο, μα οργανωμένο πόστερ με την υπογραφή της Πόλα Σερ για το μιούζικαλ «Bring in ‘da Noise, Bring in ‘da Funk» που ανέβηκε στη Νέα Υόρκη το 1995; Χωρισμένο σε δέκα κεφάλαια που εκτείνονται σε 224 σελίδες και με τιμή γύρω στα είκοσι ευρώ, το «Greetings from Retro Design» μοιάζει στην πραγματικότητα με ένα εικονογραφημένο χρονολόγιο που καταγράφει τις γραφιστικές τάσεις ή τις τεχνικές προόδους του χώρου, όπως όμως αυτές επηρεάστηκαν από τα ρεύματα της αρχιτεκτονικής λ.χ., αλλά και από την τεχνολογία ή την πολιτική.

Ενα από τα παραπάνω σχεδιαστικά προϊόντα, ας πούμε, είναι επηρεασμένο από τις ιλιγγιώδεις γωνίες και προοπτικές του γερμανικού εξπρεσιονισμού και οφείλει κομμάτι της ύπαρξής του στις πρώτες καθημερινές συζητήσεις περί ψυχολογίας της εποχής. Κάποιο άλλο αντανακλά πάνω σε μια μικρή αλλά αντιπροσωπευτική ανθρώπινη φιγούρα τη γοητευτική πρακτικότητα του Μπάουχαους. Ενα τρίτο, πρώιμα προσωποκεντρικό όπως και η περίοδος που το γέννησε, επιστρατεύει λίγη από την ψηφιακή ψύχρα που καταφθάνει ή λίγο από τον ηδονισμό που αποχωρεί. Υπάρχει ένα που, όμοια με τη δεκαετία του, μοιάζει να αισιοδοξεί ότι όλα είναι πιθανά, σημαντικά και άξια μιας θέσης κάποιου πρωτοσέλιδου. Και τα τυπογραφικά στοιχεία όλων, οι γραμματοσειρές τους, θα μπορούσαν με τη βοήθεια ενός σπασίκλα ειδικού να συζητιούνται για ώρες.

Για κάθε κεφάλαιο – δεκαετία έχουν επιλεγεί τρεις αντιπροσωπευτικοί ή πρωτοπόροι σχεδιαστές, επανδρώνοντας τελικά όλοι τους τη μεικτή κόσμου, το πάνθεον του ντιζάιν του 20ού αιώνα. Δεν αρέσουν όλοι σε όλους – ακόμα και ο συγγραφέας έχει τις προτιμήσεις του, οι οποίες, σύμφωνα με εκείνη τη συνέντευξη, εντοπίζονται στις δεκαετίες του ’20 και του ’30, «εν μέρει γιατί μερικά από τα πιο εντυπωσιακά άλματα συνέβησαν τότε, με κινήματα όπως ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός ή οι αφίσες του Μπάουχαους». Ούτε απουσιάζει ένα λεπτό νήμα που να περνάει από το εδώ και τρεις δεκαετίες επιδραστικό Studio Dumbar, από τον Paul Rand και τα εμβληματικά λογότυπά του και να φτάνει στον Herbert Matter και τα πρωτοποριακά φωτομοντάζ του ή τον Tibor Kalman και τη δουλειά του για την Benetton: δεν ξεκινά τόσο από τις αυταπάτες περί διαχρονικής, άρα άχρονης ομορφιάς, όσο από την πεποίθηση ότι αν ένα έργο είναι καλό για την εποχή του, αφενός και οι κατοπινοί παρατηρητές του το αφήνουν να ανασάνει, αφετέρου τότε τα χρονικά του όρια μπορούν στα αλήθεια να ξεπεραστούν.