Το κόκκινο πιόνι και η παρτίδα της Ευρώπης

Τα λευκά παίζουν πρώτα. Είναι ο πρώτος κανόνας που μαθαίνει κανείς στο σκάκι. Στη σκακιέρα της ευρωζώνης ένα πιόνι κινείται κόντρα στους κανόνες. Είναι το κόκκινο πιόνι του ΣΥΡΙΖΑ. Κόκκινο στα μάτια των Γερμανών, που όμως δεν είναι οι μόνοι παίκτες σε αυτή την παρτίδα. Βρυξέλλες και Φρανκφούρτη αναλαμβάνουν μέσα στις επόμενες ημέρες να διευκολύνουν την κυβέρνηση Τσίπρα να γεφυρώσει το χάσμα που χωρίζει το πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης από το Μνημόνιο. Ποιοι είναι οι επίδοξοι σύμμαχοι της κυβέρνησης του Τσίπρα και ποιες παγίδες έχει βάλει ο ίδιος στη σχέση του με τους εταίρους.

Η νέα ελληνική κυβέρνηση βρίσκεται στο κέντρο ενός τριγώνου. Ετσι το περιγράφουν άνθρωποι με πανοραμική άποψη της ευρωπαϊκής πραγματικότητας. Στη μία πλευρά του τριγώνου είναι το Βερολίνο, που θα ήθελε να εξαναγκάσει την «κόκκινη» Αθήνα σε παραδειγματική συνθηκολόγηση. Στη δεύτερη η Γαλλία και η Ιταλία, που θα ήθελαν το πείραμα του ΣΥΡΙΖΑ να εξελιχθεί σε μοχλό για χαλάρωση του ζουρλομανδύα της λιτότητας σε όλη την ευρωζώνη. Και στην τρίτη οι θεσμικοί του ευρωσυστήματος, η Κομισιόν και η Ευρωπαϊκή Τράπεζα, που επιχειρούν ήδη να κρατήσουν την κυβέρνηση Τσίπρα στις ράγες του ευρωπαϊκού ρεαλισμού.

Δεν χρειάζεται να παρακολουθεί κανείς τις ανώνυμες διαρροές στον διεθνή Τύπο. Οι Γερμανοί δεν μπαίνουν πλέον στον κόπο να κρύψουν τις προθέσεις τους, όπως φάνηκε από τη σκληρή γλώσσα που χρησιμοποίησε χθες ο επρόσωπος του γερμανικού υπουργείου Οικονομικών. Το Βερολίνο φαίνεται ότι όχι μόνο δεν φοβάται τη σύγκρουση με τη νέα κυβέρνηση στην Αθήνα, αλλά ίσως θα την επεδίωκε για να δείξει και στους υπόλοιπους ότι δεν υπάρχει εναλλακτική στη δημοσιονομική ορθοδοξία. Η αρχικά συγκρατημένη γερμανική αντίδραση στο εκλογικό αποτέλεσμα έδωσε τη θέση της σε οργισμένες αναφορές αξιωματούχων που δήλωναν «σοκαρισμένοι» από τη σύνθεση και τις πρώτες κινήσεις της νέας κυβέρνησης.

Το πρώτο σοκ ήταν ο Καμμένος, που σύμφωνα με την ανάγνωση, όχι μόνο των Γερμανών, επιβεβαίωσε την ώσμωση αριστερού και δεξιού αντιευρωπαϊκού λαϊκισμού, που παρατηρείται και αλλού στην Ευρώπη. Το δεύτερο σοκ ήταν η συνάντηση με τον ρώσο πρεσβευτή – τον πρώτο ξένο αξιωματούχο που είδε ο Τσίπρας – και η αντίδραση της Αθήνας στο κοινό ανακοινωθέν για την Ουκρανία. Και το τρίτο σοκ ήταν ο καταιγισμός των εξαγγελιών από τους υπουργούς μετά την ορκωμοσία της κυβέρνησης.

Τα ελληνικά
ερείσματα

Ολα αυτά προεξοφλούν ότι η στάση των Γερμανών θα είναι εχθρική. Ομως οι Γερμανοί δεν είναι μόνοι τους. Τους τελευταίους μήνες έχουν εξαναγκαστεί σε υποχωρήσεις, όχι μόνο στο θέμα των προϋπολογισμών της Γαλλίας και της Ιταλίας, οι οποίοι εγκρίθηκαν από την Κομισιόν παρά τις ενστάσεις του Βερολίνου. Αλλά και στο στρατηγικό θέμα της ποσοτικής χαλάρωσης, όπου οι πιέσεις της καγκελαρίας απέφεραν μόνο κάποιους ήσσονος σημασίας περιορισμούς.

Αυτές οι πρώτες ρωγμές στη γερμανική παντοδυναμία δείχνουν ότι θα μπορούσε και στην περίπτωση της Ελλάδας να επιτευχθεί ένας συμβιβασμός – που για τους δικούς τους λόγους θα τον ήθελαν τόσο στο Παρίσι όσο και στη Ρώμη.

Η αίσθηση που υπάρχει μετά τα πρώτα μετεκλογικά εικοσιτετράωρα είναι ότι η νέα κυβέρνηση, αντί για τα αναμενόμενα βήματα προσέγγισης, έχει βάλει νέα εμπόδια στη σχέση με τους εταίρους, παίρνοντας μαξιμαλιστικές θέσεις που δεν μπορούν να γίνουν δεκτές. Τα επόμενα εικοσιτετράωρα αναμένεται να εξελιχθεί μια επιχείρηση βολιδοσκόπησης και «εξημέρωσης» της Αθήνας από τους εκπροσώπους των Βρυξελλών και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Οι θεσμικοί φορείς της ΕΕ θέλουν, όπως λέγεται, να ρυμουλκήσουν τον Τσίπρα πίσω στο ευρωπαϊκό πλαίσιο. «Θα του ρίξουν τα σκοινιά. Αρκεί αυτός να θέλει να τα πιάσει».

Οι αγγελιαφόροι

Το πρώτα βήματα έγιναν ήδη με τις επισκέψεις του Μάρτιν Σουλτς και του Γερούν Ντεϊσελμπλούμ. Δεν είναι τυχαίο ότι τις πρώτες επαφές με την ελληνική κυβέρνηση επωμίστηκαν δύο σοσιαλδημοκράτες πολιτικοί – και όχι άχρωμοι τεχνοκράτες. Σύμφωνα με μια ερμηνεία, η επιλογή τους αντανακλά τη διάθεση κατανόησης που επικρατεί στον χώρο της ευρωπαϊκής Σοσιαλδημοκρατίας για το ελληνικό αριστερό πείραμα. Λέγεται ότι αμφότεροι ήρθαν κυρίως για να ακούσουν – παρότι δεν παρέλειψαν να στείλουν και σαφή προειδοποιητικά μηνύματα. Ο σκοπός των επισκέψεων ήταν κυρίως να διερευνηθεί τι είναι τελικά διατεθειμένος να πράξει ο Τσίπρας προκειμένου να γεφυρωθεί το χάσμα με τους εταίρους.

Το βέβαιο είναι ότι Βρυξέλλες και Φρανκφούρτη θέλουν να βοηθήσουν. Τα περιθώρια παραχωρήσεων προς τη νέα κυβέρνηση όμως είναι στενά. Η Ευρώπη δεν μπορεί να δώσει περισσότερα απ’ όσα είχε δώσει στην προηγούμενη κυβέρνηση – για την οποία πάντως εκφράζεται μεγάλη δυσαρέσκεια. Στην κυβέρνηση Σαμαρά καταλογίζεται ότι με την προεκλογική της κινδυνολογία επιδείνωσε το κλίμα στην ελληνική οικονομία, ιδίως σε ό,τι αφορά τον τραπεζικό τομέα. Λέγεται χαρακτηριστικά ότι η προσφυγή των συστημικών τραπεζών στον έκτακτο μηχανισμό παροχής ρευστότητας ανακοινώθηκε προτού καν ζητηθεί από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Παρ’ όλα αυτά, στον Τσίπρα δεν πρόκειται να γίνουν μεγαλύτερες παραχωρήσεις, όχι για να προστατευθεί η υστεροφημία του προκατόχου του, αλλά γιατί μια μεγάλη υποχώρηση θα έστελνε παντού το λάθος μήνυμα. Θα απειλούσε να εκτροχιάσει τις χώρες που βρίσκονται σε φάση δημοσιονομικής προσαρμογής, ενθαρρύνοντας την ψήφο σε κόμματα όπως το ισπανικό Podemos, που πολιτεύονται με σημαία την άρση της λιτότητας.

Τι µπορεί να δώσει
η Ευρώπη

Αυτό πάντως δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει πεδίο συνεννόησης. Υπάρχουν τρόποι να διευκολυνθεί η ελληνική κυβέρνηση, αν δείξει πνεύμα συνεργασίας. Πρώτον, θα εξασφαλιστεί η ρευστότητα των τραπεζών, με την ανανέωση του ELA – της χορήγησης έκτακτης ρευστότητας – που λήγει σε δύο εβδομάδες. Σε δεύτερη φάση θα μπορούσε να συζητηθεί ακόμη και η χρήση των αδιάθετων κεφαλαίων του Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας. Μια τέτοια έμμεση χρηματοδότηση εκτιμάται ότι δεν θα χρειαζόταν την έγκριση των Κοινοβουλίων, καθώς πρόκειται για χρήματα που έχουν ήδη δοθεί.

Λέγεται ότι ακόμη και μια έξωση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου από το ελληνικό πρόγραμμα θα μπορούσε να μπει στο τραπέζι – αν και στην παρουσία του επιμένουν οι Γερμανοί και οι σύμμαχοί τους, καθώς η εποπτεία του Ταμείου θεωρείται ως επιπλέον δικλίδα ασφαλείας.

Ομως, όλες αυτές οι διευκολύνσεις προϋποθέτουν ότι η κυβέρνηση Τσίπρα – Καμμένου θα μετακινηθεί από τις αρχικές της θέσεις και θα δώσει εχέγγυα δημοσιονομικής πειθαρχίας. Από την ευρωπαϊκή σκοπιά, αυτό σημαίνει ότι το πρόγραμμα που θα παρουσιάσει στους εταίρους ως εναλλακτικό του Μνημονίου θα είναι στέρεο. Δηλαδή δεν θα βασίζεται σε ευχολόγια και επισφαλείς στόχους, όπως η πάταξη της διαφθοράς και της φοροδιαφυγής. Αλλά θα μπορεί να φέρει έσοδα και να εξασφαλίζει δημοσιονομική ισορροπία εδώ και τώρα.

Το φάντασµα
του ΓΑΠ

Χαλαρό πρόγραμμα δεν πρόκειται να οδηγήσει σε συμφωνία. Ο λόγος είναι ότι, ακόμη κι αν οι Ευρωπαίοι ήταν διατεθειμένοι να κάνουν τα στραβά μάτια, θα αντιδρούσαν οι αγορές. Ευρωπαϊκές πηγές θυμίζουν το προηγούμενο της κυβέρνησης Παπανδρέου. Τότε η ΕΕ είχε δείξει ελαστικότητα, αποδεχόμενη αρχικά τις φιλόδοξες προβλέψεις της νέας κυβέρνησης, που δεν περιελάμβαναν δραστικά περιοριστικά μέτρα. Οι αγορές όμως δεν είχαν πειστεί, με αποτέλεσμα η ελληνική οικονομία να βυθιστεί σε ένα σπιράλ αβεβαιότητας που οδήγησε εν τέλει στον αποκλεισμό της από τον δανεισμό. Τώρα λέγεται ότι το λάθος του συμβιβασμού με ημίμετρα που θα απορρίψουν την επόμενη ημέρα οι αγορές δεν πρόκειται να επαναληφθεί.

Αν η Αθήνα ανταποκριθεί σε αυτό το τεστ αξιοπιστίας θα μπορούσε να της δοθεί ως αντάλλαγμα η χαλάρωση των στόχων. Οι εταίροι θα ήταν διατεθειμένοι να χαμηλώσουν τον πήχη των πρωτογενών πλεονασμάτων. Εννοείται ότι αν καλυφθεί αυτή η απόσταση δεν θα έχει πια σημασία πώς θα λέγεται το πρόγραμμα. Και πάντως δεν θα επιμείνει κανείς στον χαρακτηρισμό «Μνημόνιο».

Το χρέος
ως επιδόρπιο

Τι λείπει από όλη αυτή τη συζήτηση; Το χρέος. Περιέργως, για τους Ευρωπαίους το ζήτημα του χρέους είναι περίπου λυμένο. Εχει προεξοφληθεί η λύση του μέσω της σταθεροποίησης του επιτοκίου και της μετάθεσης των πληρωμών στο μέλλον, ούτως ώστε η εξυπηρέτησή του να είναι εφικτή χωρίς να στεγνώνει την ελληνική οικονομία. Είναι ένα πακέτο που παράγοντες του ΣΥΡΙΖΑ έχουν υπαινιχθεί ότι θα μπορούσαν να δεχθούν ως ισοδύναμο υποκατάστατο του κουρέματος. Το πρόβλημα εδώ είναι ότι η κυβέρνηση, και διά του Γιάνη Βαρουφάκη, επιμένει να προτάσσει το χρέος, ενώ οι εταίροι δεν είναι διατεθειμένοι να το συζητήσουν αν δεν επιτευχθεί πρώτα συμφωνία για τα υπόλοιπα.