Το ποδόσφαιρο πριν από τον Μπέκαμ

«Στο ποδόσφαιρο σήμερα ο χαρακτηρισμός του ήρωα και του θρύλου δίνεται πολύ εύκολα πια». Η δήλωση του αρχηγού της Λίβερπουλ Στίβεν Τζέραρντ πριν από δύο χρόνια στην ουσία της κρύβει ένα παράπονο που πολλοί λάτρεις του ποδοσφαίρου, κυρίως μεγαλύτερης ηλικίας, μεταφέρουν στα πηγαδάκια εντός και εκτός γηπέδων. Το πώς δηλαδή το ποδόσφαιρο από τις εποχές του 1970, όταν ήταν το ευγενές όπιο του λαού με εξαιρετικά ταλαντούχους παίκτες, έφτασε σήμερα να είναι ένα παιχνίδι εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ, με στρατηγικές μάρκετινγκ και παίκτες – μηχανές που βρίσκονται σε άλλη σφαίρα: αυτήν της εξαιρετικής, σχεδόν εξωπραγματικής διασημότητας.

Στις καλές εποχές του «όμορφου παιχνιδιού», όπως το είχε χαρακτηρίσει κάποτε ο Πελέ, επιστρέφει το φωτογραφικό λεύκωμα «Η εποχή της αθωότητας. Το ποδόσφαιρο τη δεκαετία του 1970», σε επιμέλεια Ρέουελ Γκόλντεν. Στις 300 σελίδες περιλαμβάνει εικόνες φωτογράφων όπως οι Νιλ Λέιφερ, Πίτερ Ρόμπινσον, Τζέρι Γκράνχαμ και Τέρι Ο’Νιλ, οι οποίοι αποτυπώνουν την παγκοσμιοποίηση του σπορ και την πολιτιστική του διάσταση. Παράλληλα, μέσα από τα διαφορετικά κλικ φαίνονται όλες οι τάσεις που υιοθετήθηκαν από τους άσους των γηπέδων, οι γυναίκες που πέρασαν από τις ζωές τους, η αγάπη των φιλάθλων, το ξέσπασμα του χουλιγκανισμού, αλλά και οι σχέσεις με την πολιτική.

      

Η συγκεκριμένη δεκαετία δεν επιλέχθηκε τυχαία από τους υπευθύνους του εκδοτικού οίκου Taschen. Σηματοδοτεί το τέλος του ποδοσφαίρου με την «πρωτόγονη» μορφή του. Η αθωότητα ποδοπατήθηκε από τη σταδιακή παγκοσμιοποίηση του αθλήματος χάρη στις υπερομάδες όπως ο Αγιαξ ή ο Κόσμος και τους ταλαντούχους παίκτες όπως ο Πελέ και ο Μπεκενμπάουερ, που έγιναν η πρώτη γενιά των ποδοσφαιριστών σουπερστάρ, πολύ πριν ο Ντέιβιντ Μπέκαμ φωτογραφισθεί με εσώρουχα.

Η πρώτη φάση της μετάβασης στη νέα εποχή τοποθετείται συμβολικά στην πρώτη έγχρωμη τηλεοπτική αναμετάδοση ποδοσφαιρικού αγώνα σε ολόκληρο τον πλανήτη, στο Παγκόσμιο Κύπελλο του Μεξικού (1970). Εκατομμύρια τηλεθεατές παρακολουθήσαν τη μεγάλη Βραζιλία του Πελέ να σηκώνει το βαρύτιμο τρόπαιο, σπέρνοντας έτσι τον σπόρο της λατρείας για τους «καλλιτέχνες» της μπάλας στους απανταχού φιλάθλους. Το στοιχείο αυτό, σε συνδυασμό με την άνθηση του Τύπου σε Αμερική και Ευρώπη και την αυξανόμενη διείσδυση των τηλεοπτικών δεκτών στα νοικοκυριά, έστρεψε το ενδιαφέρον του κοινού εντός των τεσσάρων γραμμών του γηπέδου.

Η βιομηχανία του θεάματος, χορτασμένη πια από αστέρες της μεγάλης οθόνης, αναζητούσε τους νέους της πρωταγωνιστές και τους βρήκε να χτυπούν μια μπάλα. Ο κόσμος του ποδοσφαίρου, απαλλαγμένος από το άγχος της επιβίωσης – οι παίκτες του πια δεν έπρεπε να πάνε το πρωί στην οικοδομή και το απόγευμα για προπόνηση αφού έβγαζαν μεροκάματο στο χορτάρι -, δέχτηκε με ανοιχτές αγκάλες τα στραμμένα πάνω του βλέμματα. Και σιγά σιγά οι μπαλαδόροι έβγαλαν τα σορτσάκια και τις φανέλες για να φορέσουν δερμάτινα μπουφάν και να καβαλήσουν ακριβές μηχανές προς τέρψιν των φωτογράφων που τους κυνηγούσαν σε κάθε τους βήμα. Εγιναν αστέρια της σόουμπιζ.       

Ο Γιόχαν Κρόιφ, με το ράντσο του στην Καταλωνία, το «πειραγμένο» Saab αυτοκίνητό του και τις πολιτικές του τοποθετήσεις, έγινε ο πρώτος μιας γενιάς ευρωπαίων ποδοσφαιριστών που έπαιζαν το τόπι και εκτός γηπέδου. Ο «Ιπτάμενος Ολλανδός», εκφράζοντας τη σχολή του ολοκληρωτικού ποδοσφαίρου με τη μεταγραφή του το 1973 από τον Αγιαξ στην Μπαρτσελόνα και το συμβόλαιο των 2 εκατομμυρίων δολαρίων, έστησε το πάνθεον των παικτών – συμβόλων. Εκεί μπήκε σύντομα και ο Φραντς Μπεκενμπάουερ. Ο αρχηγός της Εθνικής της Δυτικής Γερμανίας εξελίχθηκε σε προσωπικότητα – σταθμό για τον αθλητισμό της πατρίδας του και η πορεία του στα γήπεδα ως διοικητικού παράγοντα ταυτίστηκε με τον θρίαμβο της εγχώριας οικονομίας.

Οσο για τον Πελέ, δεκαετίες πριν η FIFA τον ανακηρύξει ποδοσφαιριστή του αιώνα είχε κερδίσει την προσωνυμία «βασιλιάς του ποδοσφαίρου» από τους φιλάθλους. Η κίνησή του να σκύψει να δέσει τα κορδόνια στα Puma παπούτσια του, καθυστερώντας έτσι την έναρξη του τελικού του Μουντιάλ του 1970, προϊόν διόλου αυθόρμητης συμπεριφοράς αλλά πρώιμης διαφημιστικής συμφωνίας, βρήκε στην πορεία των δεκαετιών πολλούς μιμητές.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα; Ο Ντέιβιντ Μπέκαμ. Αν και ο άγγλος μέσος ήταν πάντα ένας καλός παίκτης, στη συνείδηση του κοινού καταξιώθηκε για το lifestyle του. Με τη σύζυγό του και πρώην τραγουδίστρια Βικτόρια στο πλευρό του, μεταμορφώθηκε σε γκουρού του μάρκετινγκ αφού όλες οι κινήσεις του, όπως η φωτογράφισή του με εσώρουχα για τον οίκο Armani, τον έστεφαν για σειρά ετών τον πιο πλούσιο ποδοσφαιριστή του κόσμου.  Εξίσου καλά με τους διαφημιστές τα πάει και ο Κριστιάνο Ρονάλντο, εξαργυρώνοντας τις διακρίσεις και τους τίτλους που κατακτά εντός των γηπέδων. Ο βραζιλιάνος επιθετικός έχτισε την εικόνα του σουπερστάρ προβάλλοντας την πολυτελή ζωή του και φροντίζοντας υπερβολικά την εξωτερική εμφάνισή του. Τα διαμαντένια σκουλαρίκια που κοσμούν τ’ αφτιά του Κλαψιάρη, όπως επιμένουν να τον αποκαλούν όσοι δεν τον συμπαθούν, συμβολίζουν το ακριβό lifestyle του μαζί με τη συνεχή ανησυχία του να βρίσκεται στην κορυφή της ποδοσφαιρικής ελίτ.

Από την άλλη, ο αιώνιος αντίπαλός του Λιονέλ Μέσι φρόντισε να επαναπαυθεί στις δάφνες του απ’ την αρχή της καριέρας του, κρατώντας παράλληλα χαμηλό – και διανοουμενίστικο – προφίλ, αφήνοντας τους γύρω του να τον αποθεώνουν. Ο αργεντινός άσος δεν θα μπορούσε να μην «ακουμπήσει» τη σόουμπιζ: συνεργάστηκε με γνωστές εταιρείες για διαφημίσεις. Η στενή του σχέση (κέρδους) με τον οίκο Dolce & Gabbana σφραγίστηκε με τη φωτογράφιση με εσώρουχα σε λεύκωμα του ομίλου καθώς και λαμπερά κοστούμια σε κάθε τελετή απονομής βραβείων.

Τα σημερινά αστέρια του ποδοσφαιρικού συστήματος, αν και λάμπουν εξίσου πολύ με τους προκατόχους τους, είναι περισσότερα υποψιασμένα, επιζητώντας τη δημοσιότητα και το κέρδος και χτίζοντας ο καθένας το προφίλ του με διαφορετικές μεθόδους. Το μάρκετινγκ έβαλε ένα μικρόβιο που δεν γιατρεύεται στην καρδιά των γηπέδων, με αποτέλεσμα να αλλοιώνει τον χαρακτήρα των πρωταγωνιστών τους. Μπορεί οι σελίδες κοινωνικής δικτύωσης να έφεραν τους θαυμαστές πιο κοντά στα είδωλά τους, αλλά στην πραγματικότητα ποτέ αυτοί οι κόσμοι δεν ήταν τόσο πιο μακριά.  

info
«The age of innocence. Football in the 1970s» του Ρέουελ Γκόλντεν, εκδόσεις Taschen, 
τιμή: 39,99 ευρώ (στην ιστοσελίδα του οίκου)