Η Ευρώπη της αγοράς έγινε Ευρώπη των ιδανικών

«Μαζί με τον γαλλικό λαό στη σφαγή του Παρισιού βρισκόταν, ιδεατά, ολόκληρη η Ευρώπη. Οι πάμπολλοι Ευρωπαίοι, επίσημες αντιπροσωπείες αλλά και απλοί άνθρωποι, έδωσαν σάρκα και οστά σε μια κοινότητα ζωντανή και δημοκρατική η οποία κατάφερε, για μία φορά, να ενσαρκώσει το ευρωπαϊκό ιδεώδες. Συμβολικά, τουλάχιστον, η Ευρώπη των ιδανικών επικράτησε της Ευρώπης των τεχνοκρατών».

Είναι αυτός ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύει ένα από τα ιερά τέρατα της σύγχρονης ευρωπαϊκής διανόησης, η Τζούλια Κρίστεβα, την πρωτόγνωρα μαζική συμμετοχή, την προηγούμενη Κυριακή, στην πορεία ενάντια στην τρομοκρατία και υπέρ της ελευθερίας της έκφρασης που πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι. Σύμφωνα με τη διακεκριμένη γαλλίδα, βουλγαρικής καταγωγής, ψυχαναλύτρια και γλωσσολόγο, μέχρι την επαύριον της σφαγής στα γραφεία του «Charlie Hebdo» η Ευρώπη δεν είχε μια πραγματικά κοινή βάση, πολιτισμική και φιλοσοφική, με κοινά ιδανικά και αξίες και ήταν μονάχα «η Ευρώπη των αγορών και της οικονομίας».

«Στο Παρίσι όμως ο λαός πρότεινε την ιδέα μιας άλλης Ευρώπης. Μπροστά στον κίνδυνο που διέτρεχαν, η ελευθερία, η ισότητα και η αδελφοσύνη έπαψαν να αποτελούν αφηρημένες έννοιες και μεταλλάχθηκαν σε εκατομμύρια ανθρώπους» οι οποίοι απέδειξαν ότι οι αξίες αυτές ανήκουν σε όλη την Ευρώπη.  Επισημαίνοντας ότι οι αρχές του τρίπτυχου της Γαλλικής Επανάστασης δεν αποτελούν έννοιες αμετάβλητες «αλλά το αποτέλεσμα μιας ιστορίας σε κίνηση», η γαλλίδα θεωρητικός θεωρεί ότι μετά το Παρίσι, το επόμενο βήμα για τους Ευρωπαίους είναι να μετατρέψουν τις αξίες αυτές σε συγκεκριμένες δράσεις και πολιτικές οι οποίες θα βάλουν τέλος στους φονταμενταλισμούς. Αυτό που καλείται να κάνει η Ευρώπη μετά το μακελειό στο «Charlie Hebdo» είναι να αποδείξει ότι παραμένει ικανή να παράγει καθολικές αξίες.

Ομως η προτροπή της Κρίστεβα για τη δημιουργία μιας Ευρώπης των πολιτών και των ιδεών – και όχι των αγορών και της οικονομίας – της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφοσύνης – και όχι των πάσης φύσης εξτρεμισμών – επισκιάζεται από κάποια ανησυχητικά στοιχεία που συνθέτουν σήμερα την ευρωπαϊκή πραγματικότητα.

Το πρώτο αφορά την απουσία ενός μοντέλου ικανού να γοητεύσει τους Ευρωπαίους. Συγκρίνοντας τη μεγαλειώδη πορεία του Παρισιού με τις εξίσου μαζικές πορείες που πραγματοποιήθηκαν στην Ανατολική Γερμανία τον Νοέμβριο του 1989, μερικές ημέρες πριν από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, η Κρίστεβα επισημαίνει ότι σε αντίθεση με τους Ανατολικογερμανούς, οι οποίοι επιθυμούσαν την ελευθερία και ήθελαν να ακολουθήσουν την πορεία της Δυτικής Ευρώπης προς τη δημοκρατία, οι Ευρωπαίοι σήμερα δεν έχουν στη διάθεσή τους κάποιο πρότυπο να ακολουθήσουν και να εργαστούν από κοινού γι’ αυτό. Οι πιο ευάλωτοι είναι οι νέοι δίχως οικονομικές δυνατότητες και προοπτικές και χωρίς ιδανικά.

Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι οι Ευρωπαίοι δεν είναι ακριβώς ενωμένοι. Παρότι αποτελούν μεμονωμένες περιπτώσεις, και οι δράστες της σφαγής στο Παρίσι και οι έως και 5.000 νέοι και νέες που εγκατέλειψαν τις χώρες τους για να ενταχθούν στις τάξεις του Ισλαμικού Κράτους γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στην Ευρώπη.

Την ίδια ώρα, κάποιοι άλλοι «Ευρωπαίοι», οι οποίοι αυτοχαρακτηρίζονται «Πατριώτες», διαδηλώνουν σχεδόν κάθε εβδομάδα στη Δρέσδη και σε άλλες πόλεις της Γερμανίας «κατά της ισλαμοποίησης της Δύσης». Την περασμένη Δευτέρα, κατά τη διάρκεια της τελευταίας συγκέντρωσης περισσότερων από 25.000 υποστηρικτών του ισλαμοφοβικού PEGIDA, αρκετοί ομιλητές επικαλέστηκαν τις επιθέσεις στο Παρίσι ως απόδειξη των κινδύνων που θέτει το Ισλάμ. Η ισλαμοφοβία όμως δεν αποτελεί πρόβλημα μόνο της Γερμανίας αλλά ολόκληρης της Ευρώπης. Την ίδια ώρα το φάντασμα του αντισημιτισμού εξακολουθεί να προκαλεί τρόμο.

Η ΕΛΠΙΔΑ. Η σφαγή στα γραφεία του «Charlie Hebdo», πέρα από «μια καταστροφή για την ελευθερία του Τύπου, πέρα από μια επίθεση εναντίον της ανθρώπινης δημιουργικότητας και αξιοπρέπειας», υπήρξε επίσης «ένα ισχυρό πλήγμα για εκείνους που, όπως εγώ, πιστεύουν ότι οι μουσουλμάνοι μπορούν να ζήσουν ειρηνικά δίπλα στους χριστιανούς στην Ευρώπη» επισήμανε σε πρόσφατο κείμενό του ο Ορχάν Παμούκ.

Ο τούρκος νομπελίστας συγγραφέας υποστηρίζει ότι η επίθεση στο Παρίσι «αποτελεί μια απόπειρα δολοφονίας αυτής της ελπίδας». Παρότι δηλώνει σίγουρος ότι η Ευρώπη «δεν θα πέσει στην παγίδα, στρέφοντας την οργή της εναντίον όλων των μουσουλμάνων», εμφανίζεται ιδιαίτερα ανήσυχος για το ενδεχόμενο «κλιμάκωσης αυτών των βάρβαρων επιθέσεων».

Για να αποτραπεί αυτό το εφιαλτικό σενάριο, η Ευρώπη πρέπει να ξεκινήσει μια διαδικασία επαναπροσδιορισμού της ταυτότητάς της με αφετηρία «το ιδανικό της ελευθερίας, λαμβάνοντας, παράλληλα, υπόψη ότι κεντρική θέση στην ευρωπαϊκή παράδοση κατέχει ο άνθρωπος και τα ατομικά του δικαιώματα» και όχι οι θρησκείες, επισημαίνει η Κρίστεβα.