[Ιστορίες] Διαφωτισμός

Είναι 13 Οκτωβρίου 1761, ένα φθινοπωρινό βράδυ στην Τουλούζη. Στον πρώτο όροφο της κατοικίας της οδού Φιλατιέ η οικογένεια του 63χρονου εμπόρου ενδυμάτων Ζαν Καλάς συντρώγει με έναν προσκεκλημένο. Το δείπνο τελειώνει. Ενας οξύς θόρυβος από το ισόγειο. Ο Μαρκ Αντουάν, ο μεγαλύτερος από τους τρεις γιους της οικογένειας, βρίσκεται κρεμασμένος. Οι γονείς φοβούνται αυτοκτονία. Θεωρείται ειδεχθές έγκλημα εναντίον του εαυτού. Οι σοροί των αυτοχείρων βεβηλώνονται. Οι γονείς αλλάζουν θέση στον νεκρό, δηλώνουν πως τον βρήκαν «στραγγαλισμένο», θύμα άγνωστου εγκληματία.

Είναι 10 Μαρτίου 1762. Ο Ζαν Καλάς έχει καταδικαστεί σε θάνατο. Του τραβάνε με τροχαλίες τα μέλη. Τον αναγκάζουν να καταπιεί δέκα στάμνες νερό. Του σμπαραλιάζουν χέρια και πόδια. Τον βάζουν στον τροχό. Δύο ώρες. Τον στραγγαλίζουν, καίνε το πτώμα, τέλος της υπόθεσης. Σκοπός, βέβαια, ήταν να ομολογήσει πως δολοφόνησε τον γιο του για να μη μεταστραφεί από τον προτεσταντισμό στον καθολικισμό – την επίσημη θρησκεία. Δεν ομολόγησε, δεν πειράζει, η τοπική κοινωνία ξέρει καλύτερα.    

«Δεν αξίζουμε πολλά, αλλά οι Ουγενότοι είναι χειρότεροι, και, επιπλέον, δημηγορούν εναντίον της κωμωδίας»: η πρώτη αντίδραση του Βολταίρου γίνεται εν θερμώ. Συλλογιζόμενος όμως αυτή «τη σκηνή που κάνει τα μαλλιά της κεφαλής να σηκώνονται» κάτι αρχίζει να τον τρώει. Παρατηρεί πως δεν ήταν όλοι οι δικαστές σύμφωνοι, εντοπίζει ανακολουθίες στην ετυμηγορία, ρωτά πού είναι οι αποδείξεις, οι μάρτυρες. Συλλέγει στοιχεία. Παθιάζεται. Επιδίδεται στη συγγραφή πολλών κειμένων σχετικά. Το πιο διάσημο θα κυκλοφορήσει το 1763. Τίτλος «Πραγματεία περί ανεκτικότητας». Υπότιτλος, «Επί τη ευκαιρία του θανάτου του Ζαν Καλάς». Στο στόχαστρο οι δογματικοί κάθε είδους, ο θρησκευτικός φανατισμός και οι ιησουίτες, κοντά στους οποίους είχε μελετήσει νεότερος. Στον πυρήνα η εξής φράση: «Η ανεκτικότητα ποτέ δεν προκάλεσε εμφύλιο· η μισαλλοδοξία κάλυψε τη Γη με αίμα».

Το βιβλίο θα απαγορευτεί. Αλλά οι ιδέες του δεν φυλακίζονται. Στις 9 Μαρτίου 1765, έπειτα από παρέμβαση του Συμβουλίου της Επικρατείας, το όνομα του Ζαν Καλάς αποκαθίσταται. Μισό αιώνα αργότερα οι διαδηλωτές που φωνάζουν «Είμαι Charlie!» στο Παρίσι, στην Τουλούζη και αλλού κραδαίνουν αντίτυπα της «Πραγματείας περί ανεκτικότητας». Στα βιβλιοπωλεία το βιβλίο γνωρίζει ξαφνικά νέες δόξες. Ελληνική μετάφρασή του, ως αυτόνομο έργο, όπως αυτό που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Follio στη Γαλλία με τιμή δύο – δύο! – ευρώ δεν βρήκα. Δεν θα το χρειαζόμαστε φαίνεται.