Ούλριχ Μπεκ: Ο στοχαστής που «είδε» την κοινωνία του ρίσκου

Ο πλανήτης έχασε έναν από τους πιο πρωτότυπους στοχαστές του. Και ειδικά η Γηραιά Ηπειρος έχασε ένα από αυτά τα όλο και πιο σπάνια είδη της: έναν παθιασμένο κεντροαριστερό ευρωπαϊστή, χαρακτηριστικό εκπρόσωπο της μεταπολεμικής γενιάς. Ο γερμανός κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Ούλριχ Μπεκ, ο δημιουργός και συγγραφέας της «Κοινωνίας του ρίσκου», άφησε την τελευταία του πνοή ανήμερα την Πρωτοχρονιά από έμφραγμα, σε ηλικία 70 χρονών.

Γεννημένος στις 15 Μαΐου 1944 στο Στολπ της Πομερανίας, το σημερινό Σλουπσκ της Πολωνίας, ο Ούλριχ Μπεκ μεγάλωσε στο Αννόβερο και ξεκίνησε να σπουδάζει Νομικά το 1966 στο Φράιμπουργκ. Σύντομα όμως άλλαξε κατεύθυνση και στράφηκε στην Κοινωνιολογία, τη Φιλοσοφία και τις Πολιτικές Επιστήμες φοιτώντας στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου, όπου και αναγορεύτηκε το 1972 σε διδάκτορα Κοινωνιολογίας. Εμελλε να διδάξει σε πολλά ακόμη πανεπιστήμια του κόσμου, από τη London School of Economics μέχρι την EHESS του Παρισιού.

Το έργο και η ζωή του, σημειώνει ο Νικολά Βελ στη «Μοντ», ανακατεύονται με το διττό ιδανικό τού «κοσμοπολιτισμού» και του «μετα-εθνικού». Συγγενής, με τη μεταφορική έννοια του όρου, του φιλοσόφου Γιούργκεν Χάμπερμας, ο Ούλριχ Μπεκ επεχείρησε να στοχαστεί πάνω στη σύγχρονη κοινωνία και τις αναταραχές της. Το βιβλίο-σταθμός της σκέψης του, η «Κοινωνία του ρίσκου» εκδόθηκε το 1986, τη χρονιά της πυρηνικής καταστροφής του Τσερνόμπιλ, και μεταφράστηκε σε 35 γλώσσες. Σε αυτό ο Ούλριχ Μπεκ προτείνει την ίδια την έννοια του «ρίσκου» ως νέο κλειδί κατανόησης των σύγχρονων κοινωνιών που βρίσκονται αντιμέτωπες με πρωτοφανείς προκλήσεις.

Ο ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ. Το ερώτημα στο οποίο προσπαθεί να απαντήσει όλο το έργο του κοινωνιολόγου θα μπορούσε να διατυπωθεί ως εξής: πώς μπορούν η σκέψη και η δράση να συνδυαστούν μπροστά σε μια νεωτερικότητα που φέρνει τόσες κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές και οικολογικές αλλαγές – από τις «έξωθεν» φυσικές καταστροφές μέχρι τους κινδύνους που ενέχει η επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη των ίδιων των κοινωνιών, από την «καταστροφή της φύσης» στη χρηματοπιστωτική κρίση, από την κλιματική αλλαγή στην κρίση της δημοκρατίας, την τρομοκρατία ή την αποδυνάμωση των θεσμών και του έθνους-κράτους;

Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ. Προκειμένου να απαντήσει στο ερώτημα αυτό, ο Ούλριχ Μπεκ θα αναλύσει τον τρόπο με τον οποίο κάθε άτομο, σε κοινωνίες όπου «η κοινωνική παραγωγή πλούτων συσχετίζεται συστηματικά με την κοινωνική παραγωγή ρίσκων», καταλήγει να «πλήττεται» σε πρώτο πρόσωπο, αφού το ρίσκο, μια ιδιαίτερα «νεφελώδης» έννοια, που περνάει από το κοινωνιολογικό στο ψυχολογικό, αν όχι στο ψυχαναλυτικό, παραπέμπει στους φόβους, στην τόλμη, στις αγωνίες του καθενός.

Ο Ούλριχ Μπεκ άσκησε πολιτική επιρροή προς πολλές κατευθύνσεις και ιδιαίτερα προς την κατεύθυνση των γερμανών Πρασίνων. Μακριά από μοιρολατρίες και καταστροφολογίες, τασσόταν υπέρ μιας «στοχαστικής νεωτερικότητας», ικανής να αναλάβει την ευθύνη μιας φύσης όλο και πιο συγχωνευμένης με την ανθρώπινη κοινωνία.

Μία ενωμένη υφήλιος
Η προοπτική μιας Ευρώπης υπό τη διεύθυνση της Γερμανίας καθόλου δεν χαροποιούσε αυτόν τον φανατικό ευρωπαϊστή, που έβλεπε την ενωμένη Ευρώπη ως μόνο την αρχή – γιατί όχι; – μιας ενωμένης υφηλίου. Στο δοκίμιό του «Από τον Μακιαβέλι στη Μερκιαβέλι» (εκδ. Πατάκης) έπαιρνε ως παράδειγμα την Ελλάδα προκειμένου να στηλιτεύσει τις καταστροφικές επιπτώσεις μιας πολιτικής της λιτότητας που δεν ωφελεί παρά το Βερολίνο.