Νέα ψυχροπολεμική διεθνής τάξη;

Στο τέλος του 2014 κατέστη προφανές ότι οι ευρωπαϊκές και διεθνείς πολιτικές δομές που υπάρχουν από το 1989 έχουν αποτύχει στο τεστ της αντοχής στον χρόνο. Ο κόσμος έχει να ζήσει τέτοια τεταμένη ατμόσφαιρα από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, με την αιματοχυσία στην Ευρώπη και στη Μέση Ανατολή να αποτελεί το φόντο στη διάλυση του διαλόγου μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων. Ο κόσμος, φαίνεται, βρίσκεται στα πρόθυρα του Β’ Ψυχρού Πολέμου. Κάποιοι μάλιστα λένε ότι ήδη έχει αρχίσει.

Εν τω μεταξύ το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ δεν παίζει τον ρόλο που του αρμόζει ούτε αναλαμβάνει συγκεκριμένη δράση για να σταματήσει τις συγκρούσεις και τους θανάτους. Γιατί δεν δρα με αποφασιστικότητα προκειμένου να αξιολογήσει την κατάσταση και να καταστρώσει σχέδιο κοινής δράσης;

Ενας βασικός λόγος, πιστεύω, είναι ότι η εμπιστοσύνη που δημιουργήθηκε με σκληρή δουλειά και αμοιβαία προσπάθεια για τον τερματισμό του Ψυχρού Πολέμου έχει καταρρεύσει. Χωρίς αυτή την εμπιστοσύνη, οι ειρηνικές διεθνείς σχέσεις στον σημερινό κόσμο είναι αδιανόητες. Ομως αυτή η εμπιστοσύνη δεν υπονομεύεται μόνο τώρα. Εχει συμβεί νωρίτερα. Οι ρίζες της σημερινής κατάστασης βρίσκονται στα γεγονότα της δεκαετίας του 1990.

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου υποτίθεται ότι θα αποτελούσε την αρχή ενός μονοπατιού προς μια νέα Ευρώπη και μια πιο ασφαλή παγκόσμια τάξη. Ωστόσο, αντί να διαμορφωθούν νέοι ευρωπαϊκοί θεσμοί ασφάλειας και να προχωρήσουμε στην αποστρατιωτικοποίηση της Ευρώπης – όπως είχε υποσχεθεί η Διακήρυξη του Λονδίνου του ΝΑΤΟ το 1990 -, η Δύση και ιδιαίτερα οι Ηνωμένες Πολιτείες διακήρυξαν τη νίκη τους. Η ευφορία και οι θριαμβολογίες επηρέασαν τους δυτικούς ηγέτες. Εκμεταλλευόμενοι την αδυναμία της Ρωσίας και την έλλειψη αντίβαρου, αρνήθηκαν να ακούσουν τις προειδοποιήσεις και να μη διεκδικήσουν το μονοπώλιο στην παγκόσμια ηγεσία.

Τα γεγονότα των τελευταίων μηνών αποτελούν τις επιπτώσεις μιας μυωπικής αναζήτησης επιβολής τής μιας άποψης ενώ υπάρχει πλήρης αδιαφορία για τα συμφέροντα του άλλου εταίρου. Μια σύντομη λίστα αυτών των faits accomplis περιλαμβάνει την επέκταση του ΝΑΤΟ, τον πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία (ιδιαίτερα στο Κόσοβο), σχέδια για την αντιπυραυλική άμυνα, το Ιράκ, τη Λιβύη και τη Συρία. Ως αποτέλεσμα, εκείνο που ήταν μια φουσκάλα έχει μετατραπεί σε βαθιά πληγή.

Η Ευρώπη υποφέρει περισσότερο απ’ όλους. Αντί να ηγείται της αλλαγής στην παγκοσμιοποιημένη κοινότητα, η Γηραιά Ηπειρος έχει μετατραπεί σε μια αρένα πολιτικής αναταραχής, ανταγωνισμού για τις σφαίρες επιρροής και στρατιωτικών συγκρούσεων. Ετσι, αναπόφευκτα, η Ευρώπη είναι πιο αδύναμη σε μια στιγμή κατά την οποία άλλα κέντρα εξουσίας ενισχύονται. Εάν αυτό συνεχιστεί, η Ευρώπη θα χάσει την επιρροή της στις διεθνείς υποθέσεις.

Ευτυχώς, η εμπειρία της δεκαετίας του 1980 δείχνει τον δρόμο. Η διεθνής κατάσταση δεν ήταν τότε λιγότερο επικίνδυνη απ’ ό,τι σήμερα. Κι όμως πετύχαμε να τη βελτιώσουμε – όχι απλά να αποκαταστήσουμε τις σχέσεις, αλλά να θέσουμε τέλος στον ίδιο τον Ψυχρό Πόλεμο. Αυτό επετεύχθη κυρίως μέσω διαλόγου. Ομως το κλειδί στον διάλογο είναι η πολιτική διάθεση και ο καθορισμός των σωστών προτεραιοτήτων.

Σήμερα, η βασική προτεραιότητα θα πρέπει να είναι ο διάλογος: η ανανέωση της ικανότητας να αλληλεπιδρούμε, να ακούμε και να μιλάμε με τον άλλο. Εμφανίζονται θετικά στοιχεία, αν και οι αρχικές προσπάθειες απέδωσαν εύθραυστα αποτελέσματα: η συμφωνία του Μινσκ για κατάπαυση του πυρός στην Ουκρανία, η τριμερής συμφωνία για το αέριο μεταξύ Ρωσίας, Ουκρανίας και Ευρωπαϊκής Ενωσης και η διακοπή κλιμάκωσης αμοιβαίων κυρώσεων.

Πρέπει να συνεχίσουμε να κινούμαστε από τις αλληλοκατηγορίες προς την αναζήτηση στοιχείων σύγκλισης και σταδιακή άρση των κυρώσεων, που πλήττουν και τις δύο πλευρές. Ως πρώτο βήμα, θα πρέπει να αρθούν οι αποκαλούμενες προσωπικές κυρώσεις εις βάρος πολιτικών και βουλευτών και κατόπιν να βρούμε αμοιβαία αποδεκτές λύσεις. Ενας τομέας συνεργασίας θα πρέπει να είναι να βοηθήσουμε την Ουκρανία να ξεπεράσει τις επιπτώσεις του αδελφοκτόνου πολέμου και να οικοδομήσουμε εκ νέου τις περιοχές που έχουν πληγεί.

Το ίδιο ισχύει για τις παγκόσμιες προκλήσεις και την πανευρωπαϊκή ασφάλεια. Τα σημαντικά σημερινά διεθνή προβλήματα – η τρομοκρατία και ο εξτρεμισμός, η φτώχεια και η ανισότητα, η κλιματική αλλαγή, η μετανάστευση και οι επιδημίες – χειροτερεύουν καθημερινά. Και παρότι είναι διαφορετικά μεταξύ τους, έχουν ένα κοινό στοιχείο: κανένα εξ αυτών δεν απαιτεί στρατιωτική λύση. Κι όμως στερούμαστε από πολιτικούς μηχανισμούς να τα επιλύσουν, παρότι η διεθνής κρίση θα έπρεπε να μας πείσει να αναζητήσουμε – χωρίς καθυστέρηση – ένα νέο μοντέλο ώστε να εξασφαλίσουμε την πολιτική, οικονομική και περιβαλλοντική βιωσιμότητα.

Οσο για την ασφάλεια της Ευρώπης, μόνο μια πανευρωπαϊκή λύση είναι εφικτή. Οι προσπάθειες να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα με την επέκταση του ΝΑΤΟ ή μέσω της αμυντικής πολιτικής της ΕΕ είναι αντιπαραγωγικές. Χρειαζόμαστε θεσμούς οι οποίοι να περιλαμβάνουν περισσότερους μηχανισμούς που να παρέχουν διαβεβαιώσεις και εγγυήσεις σε όλους.

Αν και, από φύση, είμαι αισιόδοξος, πρέπει να παραδεχθώ ότι είναι πολύ δύσκολο να μην απαισιοδοξώ στο τέλος του 2014. Ομως δεν πρέπει να πέσουμε στον πανικό και την απογοήτευση ή να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να βυθιστεί σε μια δίνη αρνητικής αδράνειας. Η πικρή εμπειρία των τελευταίων μηνών πρέπει να μεταμορφωθεί σε διάθεση να επαναληφθούν ο διάλογος και η συνεργασία.

Αυτή είναι η έκκλησή μου στους ηγέτες μας και σε όλους μας για το 2015: ας σκεφτούμε, ας προτείνουμε και ας δράσουμε μαζί.