Υπόθεση Ρωμανού: Το θανάσιμο αδιέξοδο και το φάντασμα του Δεκέμβρη

Είκοσι επτά ημέρες χωρίς τροφή. Εξι χρόνια χωρίς τον φίλο του. Εξι χρόνια με μια πληγή ανοιχτή.

Αυτή είναι η σύντομη ιστορία του Νίκου Ρωμανού που στα δεκάξι του, στη γιορτή του στις 6 Δεκεμβρίου του 2008, κράτησε στα χέρια του το πτώμα του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου.

Από τη στιγμή που η σφαίρα του Κορκονέα βρήκε τον Γρηγορόπουλο, ξεκινά η μεταμόρφωση του Ρωμανού από έφηβο των βορείων προαστίων σε αναρχικό ληστή. Σε απεργό πείνας έτοιμο να ακολουθήσει μια μοίρα όμοια με του δολοφονημένου φίλου του. Τη μοίρα του «μάρτυρα» που γίνεται πυροκροτητής μιας κοινωνικής έκρηξης.

Η απεργία πείνας του 22χρονου που ζητάει να του χορηγηθεί εκπαιδευτική άδεια, ώστε να παρακολουθεί τα μαθήματά του στο ΤΕΙ Αθηνών, έχει προ πολλού πάψει να αποτελεί ζήτημα εφαρμογής του σωφρονιστικού κώδικα. Εχει προκαλέσει βαθύ χάσμα στην κοινή γνώμη. Εχει γίνει αιτία για τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις των τελευταίων δυόμισι ετών. Εχει φορτισθεί ως αναμέτρηση της Πολιτείας – που καλείται να διαφυλάξει το κύρος της έναντι των αρνητών της – με ένα κυοφορούμενο κίνημα που θυμίζει εκείνο του 2008.

Το σκηνικό που στήνεται ενόψει των αποψινών εκδηλώσεων στη μνήμη του Γρηγορόπουλου είναι κάτι παραπάνω από εύφλεκτο. Στην ατμόσφαιρα αιωρείται μια αμοιβαία, τοξική καχυποψία. Η μία πλευρά κατηγορεί την άλλη ότι επιδιώκει τον θάνατο του Ρωμανού. Οι μεν για να τον χρησιμοποιήσουν ως καύσιμο μιας εξέγερσης.
Οι δε για να εκμεταλλευθούν τυχόν ταραχές, ώστε να νομιμοποιηθούν στα μάτια της κοινής γνώμης ως εγγυητές της τάξης.

Πώς φθάσαμε ώς εδώ; Θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί αυτή η κρίση μέσα στην κρίση; Και ποια είναι τώρα η διέξοδος; Να δικαιώσει η Πολιτεία τον απεργό πείνας, στέλνοντας το μήνυμα ότι «συνθηκολογεί»; Να αφήσει τον νέο να οδηγηθεί στον θάνατο;

Το ανθρώπινο και πολιτικό δράμα δείχνει ότι η νύχτα της 6ης Δεκεμβρίου του 2008 δεν έχει ακόμη ξημερώσει.

Τυπικά όλα ξεκίνησαν στις 8 Νοεμβρίου, όταν ο Ρωμανός ανακοίνωσε ότι αρχίζει απεργία πείνας. Εναν χρόνο πριν, τον Νοέμβριο του 2013, πριν καν δώσει εξετάσεις, ο ίδιος είχε δημοσιεύσει στο Διαδίκτυο ένα εξομολογητικό κείμενο για το πώς βιώνει την κατάσταση στη φυλακή:

Από τότε ο Ρωμανός υπολόγιζε πότε θα μπορούσε να χαλαρώσει τους όρους του εγκλεισμού του. Οταν, λίγους μήνες μετά, πετύχαινε την είσοδό του στο ΤΕΙ Διοίκησης Επιχειρήσεων, είχε αποκτήσει το «κλειδί».

«Με το που άκουσα την είδηση ότι πέρασε στις εξετάσεις, θεώρησα αυτονόητο ότι θα ζητούσε άδεια. Και είμαι βέβαιος ότι το σκέφτηκαν και οι υπηρεσιακοί παράγοντες. Υπήρχε χρόνος να αντιμετωπιστεί το ζήτημα πιο νωρίς, πριν εξελιχθεί σε κρίση» λέει άνθρωπος με εσωτερική γνώση του σωφρονιστικού συστήματος. Σύμφωνα με τον ίδιο, η διευκόλυνση της πρόσβασης των κρατουμένων στην εκπαίδευση θα μπορούσε να είχε τότε, σε ανύποπτο χρόνο, ρυθμιστεί. «Η διοίκηση αδράνησε βλακωδώς. Λειτούργησε η γραφειοκρατική λογική της ευθυνοφοβίας».

Οταν πια έφθασε η ώρα να ζητήσει ο Ρωμανός εκπαιδευτική άδεια ήταν ήδη αργά. Το συμβούλιο της φυλακής, ακολουθώντας την αυστηροποίηση μετά την απόδραση του Χριστόδουλου Ξηρού, την αρνήθηκε. Την άρνηση αυτή ήρθε να επικυρώσει και η απόφαση του Συμβουλίου Πλημμελειοδικών Πειραιώς την περασμένη Τετάρτη.

Ο λόγος ήταν ότι εις βάρος του κρατουμένου εκκρεμούν κακουργηματικές κατηγορίες, εκτός από αυτήν της ένοπλης ληστείας για την οποία έχει καταδικαστεί. Η υπεράσπισή του απαντά ότι έχει ήδη απαλλαγεί για την κατηγορία της συμμετοχής σε τρομοκρατική οργάνωση.

Πέρα από το νομικό ζήτημα, η κυρίαρχη ένσταση διατυπώνεται ως εξής: πώς μπορεί η Πολιτεία να αναγνωρίζει σε έναν κρατούμενο το δικαίωμα να δώσει εξετάσεις και μετά να του αρνείται το δικαίωμα να σπουδάσει;

Η απάντηση δεν είναι αυτονόητη. Η διάκριση που γίνεται από ορισμένους νομικούς είναι ότι μπορεί να εξασφαλιστεί πρόσβαση στην εκπαιδευτική διαδικασία χωρίς να δοθεί άδεια. Είναι η άποψη που υιοθετεί και το υπουργείο, καταθέτοντας τροπολογία με σκοπό την εξασφάλιση στους κρατουμένους της «εξ αποστάσεως παρακολούθησης μαθημάτων και εργαστηρίων».

Η λύση αυτή απορρίπτεται από την πλευρά του Ρωμανού, αλλά όχι από μέρος της επιστήμης. «Μιλάμε για το δικαίωμά του να μετάσχει στην ακαδημαϊκή ζωή, σαν να ήταν ελεύθερος. Σαν να μην του είχε επιβληθεί ποινή στερητική της ελευθερίας» λέει καθηγητής της Νομικής. «Η ποινή δεν είναι μόνο σωφρονιστική. Εκδηλώνει και απαξία. Η κοινωνία, μέσω του δικαστηρίου, εξέφρασε την απαξία της προς την πράξη του Ρωμανού. Γι’ αυτό του στέρησε την ελευθερία» επιχειρηματολογεί ο ίδιος και εξηγεί ότι καμία έννομη τάξη δεν θα μπορούσε να δώσει άδεια σε έναν κατάδικο και υπόδικο που εκδηλώνει την πρόθεσή του να μη σεβαστεί τους νόμους.

«Δεν με ενδιαφέρουν οι προθέσεις του» απαντά ο αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Αριστείδης Χατζής. «Ξέρουμε ότι έχουμε να κάνουμε με κάποιον που εντάσσει τον εαυτό του σε μια ιδεολογία που απορρίπτει το κράτος δικαίου και τους κανόνες του. Που προσπαθεί να χρησιμοποιήσει αυτούς τους κανόνες για να προωθήσει μια ατζέντα εχθρική προς το κράτος δικαίου. Αλλά αυτός δεν είναι λόγος για να του αρνηθούμε την άδεια».

Σύμφωνα με τον Χατζή, η Πολιτεία άλλαξε τους κανόνες χορήγησης αδειών, μετά την απόδραση του Χριστόδουλου Ξηρού. Οι Αρχές εμφανίζονται έτσι να «τιμωρούν» τους κρατουμένους για τη δική τους ανεπάρκεια. Αυτό φαίνεται πιο καθαρά στην περίπτωση του Ηρακλή Κωστάρη.

Ο καταδικασμένος για τη 17 Νοέμβρη έπαιρνε εκπαιδευτικές άδειες επί τριάμισι χρόνια για τις ανάγκες της φοίτησής του στα ΤΕΙ Πειραιά, χωρίς ποτέ να παραβιάσει τους όρους. Μετά την απόδραση Ξηρού, δεν του δόθηκε ξανά άδεια. «Αυτό είναι απαράδεκτο», λέει ο Χατζής.

Η περίπτωση του Ρωμανού δεν είναι ίδια με του Κωστάρη. Ο πρώτος σε αντίθεση με τον δεύτερο, όπως επισημαίνεται, «δεν έχει τα εχέγγυα ώστε να τον εμπιστευθεί η Πολιτεία». Αντιθέτως, έχει κάνει ξεκάθαρες τις προθέσεις του, δηλώνοντας ότι αντιλαμβάνεται την απεργία του ως «πολιτικό εκβιασμό» για να κερδίσει όχι πρόσβαση στην εκπαίδευση, αλλά «ανάσες ελευθερίας». Δεν αρκεί αυτός και μόνο ο λόγος ώστε να μην του χορηγηθεί άδεια;

Οχι, επιμένει ο Χατζής. «Εντάξει, μπορούμε να φανταστούμε τι κατάσταση θα δημιουργούσε αν, ας πούμε, πήγαινε κάθε μέρα για μάθημα στα ΤΕΙ. Κι εγώ στη θέση του, θα το έβρισκα πολύ καλή ιδέα να χρησιμοποιήσω την άδεια για τους πολιτικούς σκοπούς μου. Ομως, αυτό δεν πρέπει να ενδιαφέρει μια δίκαιη Πολιτεία που οφείλει να βλέπει ψυχρά και αμερόληπτα όλες τις περιπτώσεις. Που οφείλει, εν τέλει, να αναλαμβάνει και το κόστος αυτής της αμεροληψίας, ώστε να διατηρεί το ηθικό της κύρος έναντι των αντιπάλων της».

Αυτήν ακριβώς την απρόσωπη τήρηση των αρχών επικαλείται άλλος πανεπιστημιακός, για να επιχειρηματολογήσει όμως κατά του Ρωμανού. «Λυπάμαι που αναγκάζομαι να φέρω αυτό το παράδειγμα, αλλά για σκεφθείτε το: Εδώ απαγορεύουμε την άδεια σε βουλευτές – που μάλιστα είναι προφυλακισμένοι, δεν έχουν καν δικαστεί – και δεν τους αφήνουμε να πάνε να ψηφίσουν στη Βουλή.

Πώς θα δώσουμε άδεια σε έναν άλλον δεδηλωμένο εχθρό της δημοκρατίας;». Η ίδια πηγή εξηγεί και τη δυσκολία των δικαστικών λειτουργών. Οι εισαγγελείς που είχαν δώσει την άδεια στον Ξηρό διώκονται τώρα πειθαρχικά. Οι δικαστικοί που αρνήθηκαν την άδεια στον Ρωμανό στοχοποιούνται από τον ίδιο και τους συντρόφους του. Σε κάτι πάντως συμφωνούν όλοι: η ελληνική Πολιτεία εμφανίζεται να νομοθετεί με οπορτουνισμό, ανάλογα με τη συγκυρία.

«Προς Αθανασίου: Είμαι πολύ πεινασμένος. Αν δολοφονήσεις τον Νίκο, το μόνο πράγμα που θα μπορέσει να με χορτάσει ξανά, είναι το λαρύγγι σου».

Η απειλή είναι η κατακλείδα της ανοιχτής επιστολής «αλληλεγγύης» που δημοσίευσε ο συγκατηγορούμενος του Ρωμανού Γιάννης Μιχαηλίδης. Από πού έρχεται αυτή γλώσσα; Πώς ένα παιδί μεσοαστικής οικογένειας καταλήγει να μιλάει σαν αιμοδιψής τζιχαντιστής;

Σύμφωνα με μία διάγνωση, η αντίφαση μεταξύ κοινωνικής προέλευσης και αναρχικής στράτευσης είναι επιφανειακή. «Σε τέτοια κινήματα είχαμε πάντα αυτό που λέμε “ταξική αποστασία”. Είναι φανερό ότι το φαινόμενο της “νέας τρομοκρατίας” δεν έχει σχέση με τις μορφές της τρομοκρατίας που είχαμε δει τις προηγούμενες δεκαετίες στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Εδώ έχουμε μια αμιγώς εκδικητική, τιμωρητική διάθεση απέναντι στην κοινωνία».

Αυτός ο μηδενισμός έχει περισσότερο υπαρξιακά, παρά πολιτικά ελατήρια. Γι’ αυτό και διαπερνά όλες τις κοινωνικές τάξεις. Η διαπίστωση δεν διατυπώνεται μόνο για τον Ρωμανό αλλά και για τη γενιά του. Τη «γενιά Γρηγορόπουλου». «Δεν έχουμε να κάνουμε με κάτι που το προκαλεί η κρίση, αλλά περισσότερο με μια γενικευμένη κόπωση από μια κοινωνία υποκριτική – όπως και το 2008, πριν από την κρίση».

Με αυτή την ανάγνωση συμφωνεί και η ψυχαναλυτική προσέγγιση. «Μη σας φαίνεται παράξενο που ένα πλούσιο παιδί, ένα παιδί ας πούμε προνομιούχο, θέλει να γκρεμίσει το σύστημα που του εξασφαλίζει αυτά τα προνόμια» επισημαίνει γνωστός ψυχίατρος – ψυχαναλυτής.

«Δεν είναι σπάνιο άνθρωποι αυτής της κοινωνικής τάξης να επιδεικνύουν στοιχεία αλαζονείας, ένα υπέρμετρο εγώ που περιφρονεί τους κανόνες και νιώθει ότι δεν τον δεσμεύουν. Τα έχει όλα, αλλά δεν του αρκούν. Και στην αναζήτηση νοήματος, στην αναζήτηση του έντονου βιώματος, από ανάγκη για ισχυρή συγκίνηση, γίνεται εξτρεμιστής».

Στην περίπτωση του Ρωμανού, η ψυχαναλυτική ματιά εστιάζει και στη συμπεριφορά των γονέων που όχι τώρα αλλά ήδη από τη στιγμή της σύλληψης του παιδιού τους δήλωναν υπερήφανοι για τη δράση του. «Οταν οι γονείς θεωρούν την παραβατική δραστηριότητα του παιδιού τους ηρωική, ποιος βάζει τα όρια; Είναι προφανές ότι το παιδί αυτό δεν έχει όρια. Δεν έχει ελπίδα συμφιλίωσης με την κοινωνία. Θέλει να γίνει αρχηγός. Θέλει να γίνει ήρωας».

Και το τραύμα; Το γεγονός ότι ήταν μάρτυρας στη δολοφονία του παιδικού του φίλου; Σύμφωνα με τον ίδιο ψυχαναλυτή, «η εμπειρία αυτή τον έχει στιγματίσει, αλλά δεν τον δικαιολογεί. Δεν είναι ο εκδικητής του φόνου του φίλου του».

Οποια γραμμή ανάλυσης και αν ακολουθήσει κανείς για να εξηγήσει το αδιέξοδο, η πραγματικότητα δεν αλλάζει: η απεργία πείνας έχει φορτισθεί από τους μεν ως δοκιμασία για το κύρος της Πολιτείας και από τους δε ως εμφυλιοπολεμική αναμέτρηση. Ενδεικτικό αυτής της φόρτισης είναι ότι οι περισσότερες από τις πηγές στις οποίες απευθύνθηκαν «ΤΑ ΝΕΑ» δέχθηκαν να μιλήσουν μόνο υπό τον όρο της ανωνυμίας, καθώς είναι διάχυτος ο φόβος της «στοχοποίησης».

Μπορεί έστω και την ύστατη ώρα να βρεθεί διέξοδος; Η κυβέρνηση θεωρεί ότι έχει κάνει βήμα συμβιβασμού, με τη δυνατότητα της εξ αποστάσεως φοίτησης. Αυτό όμως δεν έχει κάμψει τη στάση του Ρωμανού που εξακολουθεί να αρνείται την τροφή. Νομιμοποιείται η Πολιτεία να παρέμβει σωστικά, για να μην κινδυνεύσει η ζωή του;

«Αν ήταν σπίτι του και είχε αποφασίσει να αυτοκτονήσει θα σου έλεγα ότι το κράτος δεν έχει καμία δουλειά να ανακατευθεί. Αλλά τώρα το παιδί αυτό είναι κρατούμενος. Η ζωή του είναι υπό την ευθύνη του κράτους, που έχει υποχρέωση να τη διαφυλάξει» εκτιμά παλαιός πανεπιστημιακός.

«Το να είσαι κρατούμενος δεν σημαίνει ότι ανήκεις στο κράτος» απαντά ο Αριστείδης Χατζής. «Ακόμη κι αν έχεις στερηθεί την ελευθερία σου, διατηρείς έναν απαραβίαστο πυρήνα δικαιωμάτων. Μπορείς να διαχειρίζεσαι το σώμα σου ελεύθερα. Και έχεις βεβαίως την ελευθερία να επιλέξεις τον χρόνο του θανάτου σου».

Ετσι φωτισμένο το δίλημμα είναι αμείλικτο: αν η Πολιτεία υποχωρήσει, θα εμφανιστεί να εξασφαλίζει σε κάποιον προνομιακή μεταχείριση επειδή εκβιάστηκε. Αν δεν υποχωρήσει, κινδυνεύει να αφήσει να χαθεί μία ζωή – με όλες τις καταστροφικές παρενέργειες.

Από την οπτική γωνία του Χατζή, το δίλημμα πρέπει να απαντηθεί υπέρ του απεργού: «Ας πούμε πως έχουμε να κάνουμε με έναν τζιχαντιστή. Είναι όμως μια ζωή. Κι αυτή είναι η διαφορά μας από τους τζιχαντιστές. Η δημοκρατία είναι ανοιχτή απέναντι στους εχθρούς της. Τηρεί τις αρχές της, ακόμη κι αν χρειαστεί να τους δώσει τα όπλα της. Θα έχει κόστος. Αλλά είναι προτιμότερο η Πολιτεία να υποστεί αυτό το κόστος».