[Η κριτική της Δευτέρας] «Ο πουπουλένιος»

H ιρλανδική λογοτεχνία έχει κορυφαίους συγγραφείς στην ιστορία της, με γενάρχη τον Σουίφτ, τον δαιμόνιο εκείνο καθολικό ιερέα που έγινε και μέλος της Ανω Βουλής της Μ. Βρετανίας, ποιητή του αριστουργηματικού Μύθου των Λιλιπουτείων, που όταν η Βουλή συζητούσε επί μήνες πώς θα αντιμετωπίσει τη φτώχεια στην Ιρλανδία και την παιδική θνησιμότητα λόγω αβιταμίνωσης των νεογέννητων και των νηπίων, ο τρομερός εκείνος ειρωνευτής υπέβαλε γραπτώς στη Βουλή σοβαρότατη πρόταση: να σφάζονται τα νεογέννητα και τα νήπια και να μαγειρεύονται.

Και εξαντλούσε την πρότασή του με πρωτότυπες συνταγές μαγειρικής με βάση τα τρυφερά κρέατα των νηπίων. Το περίφημο ιρλανδικό χιούμορ! Που σπάει κόκαλα και συχνά δημιουργεί ρήξεις με το κατεστημένο και τη συνήθεια.

Αυτό το καταλυτικό χιούμορ διακρίνει όλους τους μείζονες  τουλάχιστον συγγραφείς της Ιρλανδίας, τον Ινγκ, τον Ο’Κέιζι, τον Τζόις, τον Μπέρναρντ Σο, τον Γέιτς, τον Μπέκετ.

Ενας από αυτούς τους παράδοξους, κυριολεκτικά, συγγραφείς, ήταν και ο Οσκαρ Ουάιλντ που δογμάτισε πως «η φύση μιμείται την τέχνη»! Η θέση του αυτή διατυπώθηκε στα έξοχα δοκίμιά του, αλλά λογοτεχνικά αθανατίστηκε στο «Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι».

Επίσης η ιρλανδική λογοτεχνική παράδοση διαχέεται και με αντιήρωες ανισόρροπους, αντικοινωνικούς, αλλοπαρμένους, νηπιώδεις, προβληματικούς που διακρίνονται όμως για την «ποιητική» τους φύση και μια προφητική ιδιορρυθμία. Κάποιοι, τέλος πάντων, που θυμίζουν τους ορθόδοξους ασκητές εντός της κοινωνίας που ονομάζονται «διά Χριστόν σαλοί». Σαλεμένοι.

Ενας τέτοιος σαλός είναι ο Μίσκιν, «ο ηλίθιος», ο «ιδιώτης» του Ντοστογιέφσκι. Επίσης στην άλλη άκρη του χάρτη, ο Λένι, ο τρυφερός δολοφόνος της ομορφιάς, στο «Ανθρωποι και ποντίκια» του Στάινμπεκ. Ο ιρλανδός σύγχρονός μας συγγραφέας (γεννημένος το 1970) Μάρτιν ΜακΝτόνα κατορθώνει συχνά να παραπέμπει, χωρίς να μιμείται, και στον Σουίφτ και στην παραδοξολογία, την αντι-αριστοτελική περί μιμήσεως του Ουάιλντ.

Στον «Πουπουλένιο» με τρόπο ιδιοφυή συγκερνά την ανατρεπτική θεωρία του Ουάιλντ με αστυνομικές και εγκληματολογικές υποθέσεις και συνάμα τις ιδιορρυθμίες ενός σαλού.  

Κεντρικό πρόσωπο ένας ιδιότυπος στις εμμονές του συγγραφέας που γράφει αφηγήσεις (παραπέμπουν στην πλούσια λαϊκή παράδοση ιρλανδέζικων παραμυθιών βίας που ανθολόγησε ο μέγας ποιητής Γέιτς – ο ιρλανδός Νικόλας Πολίτης και Γεώργιος Μέγας καθώς και Γιώργος Ιωάννου των «Μαγικών παραμυθιών») με θύματα παιδιά και καθίσταται ύποπτος στην αυταρχική αστυνομία ενός ανώνυμου τυραννικού καθεστώτος επειδή το αστυνομικό δελτίο γέμει από φόνους μικρών παιδιών που θυμίζουν τις αφηγήσεις του συγγραφέα.

Για να οδηγηθούμε σ’ έναν Σαλό που μιμείται την Τέχνην!

Η φόρμα που διάλεξε ο ΜακΝτόνα είναι η διαδικασία μιας συνήθους ανάκρισης με τους δύο κλασικούς ανακριτές, τον καλό και τον βίαιο. Ο κατηγορούμενος συγγραφέας υπερασπίζεται την αυτονομία της τέχνης του, αν θέλετε, παραπέμποντας στον έξοχο ορισμό του Καντ: «Η τέχνη είναι μια σκοπιμότητα χωρίς σκοπό», που συχνά γίνεται υπερβολικά αυτιστική «ως τέχνη για την τέχνη». Το μέγα ερώτημα πάντως που τίθεται χωρίς να απαιτεί απάντηση, άρα να στέκει μετέωρο, είναι αν η τέχνη επηρεάζει τη ζωή, τη διδάσκει, την ηθικοποιεί ή, το αντίθετο, αν εν τέλει την ερμηνεύει.

Τα θέματα που θέτει στον «Πουπουλένιο» ο ΜακΝτόνα είναι θεμελιώδη και αγκαθερά αλλά ο αφηγηματικός του αστυνομικός οίστρος τον παρασέρνει σε μια ακατάσχετη φλυαρία, με επαναλήψεις, ανατροπές, απροσδόκητα και αιφνιδιασμούς, με αποτέλεσμα να χάνει κανείς από τα μάτια του και τη σκέψη του τον άξονα και να γυρίζει σαν το μαγκανοπήγαδο που ανεβάζει και κατεβάζει τον κουβά αλλά άδειο.

Τραβάει σε μάκρος χωρίς να προσθέτει συχνά η παράταση κάτι νέο.  

Στο θέατρο Αθηνών, όπου για δεύτερη χρονιά συνεχίζεται με κοσμοσυρροή «Ο πουπουλένιος» (τίτλος που οφείλεται στην πρώτη στην Ελλάδα μεταφράστρια κυρία Μπάμπου – Παγκουρέλη), το ενδιαφέρον μετατοπίζεται στην παράσταση και στους συντελεστές της.

Ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης έχει μεταφράσει με γνώση της θεατρικής ακαριαίας γλώσσας το έργο και έχει σκηνοθετήσει με ηθοποιίστικη μαστοριά (δηλαδή με τη διδασκαλία ρόλων και με στόχο την ανίχνευση ψυχολογικών ιχνών στους χαρακτήρες) τους συναδέλφους του και τον εαυτό του.

Δεν με ενθουσίασαν τα εικαστικά συμφραζόμενα (σκηνικά, κοστούμια, προβολές) των Σμαραγδή – Φωτιάδη.

Αντίθετα, η μουσική του Μ. Μάτσα λειτούργησε ως ρόλος βάθους του ψυχισμού των ηρώων και της πλοκής.

Το κουαρτέτο των ηθοποιών ό,τι καλύτερο μπορεί κανείς να φιλοδοξήσει σε μια παραγωγή.

Τον δυσκολότερο ρόλο του Σαλού ενσαρκώνει ο Γ. Πυρπασόπουλος. Σπάνια βλέπει κανείς στο θέατρο μια εξωτερική τεχνική να επαληθεύεται από τον εσωτερικό κόσμο του ηθοποιού και να συγκεντρώνεται η ουσία στα μάτια.

Ο Νίκος Κουρής (ο καλός ανακριτής) στις καλύτερες απόλυτα νατουραλιστικές του επιδόσεις .

Ο Οδ. Παπασπηλιόπουλος τεχνούργησε ένα εξπρεσιονιστικό πορτρέτο φωτοσκιάσεων, όπου το αρνητικό περιείχε την ανατροπή προς το μελόδραμα της βιωμένης εμπειρίας.

Ο Μαρκουλάκης θριάμβευσε τονίζοντας την έκπληξη του ανιοδιοτελούς που περνιέται για ύποπτος, του δημιουργού που ενοχοποιείται η αγνότητα των προθέσεών του.   

Μετάφραση
– σκηνοθεσία:

Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης

Σκηνικά
– κοστούμια:

Αθανασία Σμαραγδή

Μουσική:

Μίνως Μάτσας

Φωτισμοί:

Αλέκος Γιάνναρος

Εικονογράφηση σκηνικών:

Φίλιππος Φωτιάδης

Παίζουν:

Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, Νίκος Κουρής, Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος, Γιώργος Πυρπασόπουλος

Θέατρο Αθηνών

Πανεπιστημίου & Βουκουρεστίου 10, τηλ.: 210-3312.343