Ρόι Αντερσον: «Ο Μπέργκμαν μού είπε να σταματήσω τον ακτιβισμό»

Στην καντίνα κάποιου κρουαζιερόπλοιου, ένας ηλικιωμένος ταξιδιώτης παραγγέλνει σάντουιτς με γαρίδες συνοδεία παγωμένης μπίρας. Πληρώνει, και ξαφνικά σωριάζεται νεκρός στο πάτωμα, πιθανότατα από έμφραγμα. Επικρατεί σιωπή. Η ταμίας ρωτάει: «Υπάρχει κάποιος που θέλει το γεύμα; Είναι δωρεάν». «Θα πάρω την μπίρα!» απαντά ένας εκ των επιβατών που δείχνει συνομήλικος του νεκρού.

Ενα μικρό μόνο δείγμα του καυστικού αλλά και μελαγχολικού χιούμορ που διαπερνά το σινεμά του Σουηδού Ρόι Αντερσον. Που με τη νέα του ταινία με τον τίτλο – σιδηρόδρομο «Ενα περιστέρι έκατσε σε ένα κλαδί συλλογιζόμενο την ύπαρξή του» ολοκληρώνει μια ιδιότυπη τριλογία, απ’ αυτές που δεν έχουν προηγούμενο στο σινεμά. Δικαίως, λοιπόν, βραβεύτηκε με το Χρυσό Λιοντάρι στο πρόσφατο Φεστιβάλ Βενετίας – εκεί δηλαδή όπου τον συναντήσαμε κι εμείς. Με το ελληνικό κοινό να δίνει το δικό του ραντεβού αύριο, Πέμπτη, οπότε η ταινία προβάλλεται στους κινηματογράφους.

Κλείνετε μια τριλογία με αυτό το νέο φιλμ;

Ναι, μια τριλογία πάνω στην ανθρώπινη ύπαρξη, που ακροβατεί ανάμεσα στη τραγωδία και την κωμωδία.

Δύσκολη ισορροπία…

Ναι, αλλά είναι και μια ισορροπία που προκύπτει από τη ζωή. Οπότε ίσως και να μην είναι και τόσο δύσκολη. Ξέρετε, ακόμα μου προκαλεί εντύπωση που κάποιοι βρίσκουν «δύσκολες» αυτές τις ταινίες.

Σας απασχολεί η «προσβασιμότητά» τους όταν βρισκόσαστε στο γύρισμα;

Μα, δεν θεωρώ πως υπάρχει τέτοιο θέμα. Γι’ αυτό εκπλήσσομαι. Υπήρξαν συνάδελφοί σας, δηλαδή άνθρωποι των οποίων η δουλειά είναι να «διαβάζουν» τις ταινίες, όχι απλώς να τις βλέπουν, που μου παραπονέθηκαν πως δεν κατάλαβαν το «Περιστέρι». Εδωσα σε όλους την ίδια απάντηση: Δείξτε το σ’ ένα μικρό παιδί. Μετά ζητήστε του να σας το εξηγήσει. Αν είναι δυνατόν, να μην αντιλαμβάνονται κάτι που θα καταλάβαινε κι ένα παιδί!

Ισως να έχουν χάσει την επαφή, όχι τόσο με το παιδί μέσα τους, όσο με τις ιδιαιτερότητες του ευρωπαϊκού κινηματογράφου – που δεν είναι πια τόσο «ιδιαίτερος»…

Το ευρωπαϊκό σινεμά βρισκόταν στην ακμή του όταν ξεκίνησα τις πρώτες μου κινηματογραφικές αποδράσεις. Μιλώ για τα τέλη της δεκαετίας του 1950, αλλά και για τις δυο δεκαετίες που ακολούθησαν. Είχαμε το ρωσικό κύμα στα τέλη του ’50, το τσέχικο σινεμά, τους Ιταλούς, τους Πολωνούς – για να μη μιλήσω για τη νουβέλ βαγκ! Αυτές οι ταινίες με έκαναν να σπουδάσω κινηματογράφο – πριν ήθελα να γίνω συγγραφέας, αλλά δεν ήμουν τόσο ταλαντούχος όσο νόμιζα.

Πώς ήταν τα φοιτητικά σας χρόνια;

Είχαν την τρέλα εκείνης της εποχής. Ξέρετε, διευθυντής στη σχολή μας τότε ήταν ο Μπέργκμαν.

Καλό ακούγεται.

Οχι και τόσο. Τα χρόνια εκείνα οι διαδηλώσεις ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ ήταν στο φόρτε τους, κι εμείς, θυμάμαι, είχαμε πάρει κρυφά κάποιες κάμερες 16 χιλιοστών από τη σχολή για να γυρίσουμε ένα σχετικό ντοκιμαντέρ. Φυσικά, ο χαρακτήρας του ήταν επαναστατικός, άλλωστε συμμετείχαμε κι εμείς οι ίδιοι στο κίνημα. Ε, όταν το πήρε χαμπάρι ο Μπέργκμαν…

Σας μάλωσε;

Εμένα προσωπικά μου είπε πως, αν δεν πάψω να είμαι πολιτικά ενεργός, θα καταστρέψει την καριέρα μου. Ο ίδιος άλλωστε βρισκόταν στο αντίθετο, στο δεξιό στρατόπεδο.

Απ’ ό,τι φαίνεται, δεν σας έκανε και μεγάλη ζημιά. Εχετε σχεδόν ιδρύσει τη δική σας σχολή, το ύφος σας είναι άμεσα αναγνωρίσιμο.

Ισως – δεν είμαι ο αρμόδιος για να απαντήσω! Μελέτησα πολύ για να καταλήξω εδώ. Βοήθησε πολύ και η θητεία μου στη διαφήμιση – κυρίως στο να ξεπεράσω το κόλλημά μου με τον ρεαλισμό. Ημουν γοητευμένος από τους ρεαλιστές ζωγράφους, και τα ιταλικά δράματα της δεκαετίας του ’40, μέχρι που κάποια στιγμή συνειδητοποίησα πως είχα πλέον βαρεθεί. Ετσι, άρχισα να προσθέτω αφηρημένα στοιχεία στην πλοκή και, κυρίως, στις εικόνες μου.

Με ποια κριτήρια όμως επιλέγετε τα ετερόκλητα εκείνα στοιχεία που απαρτίζουν τα σενάριά σας;

Α, είναι πολύ απλό: πετάω έξω ό,τι δεν είναι χρήσιμο. Ξεκινάω από μια ρήση του Ματίς που έλεγε λίγο – πολύ το ίδιο: Πρέπει να ξεφορτωνόμαστε ό,τι είναι άσχετο με αυτό που θέλουμε να πούμε, να συγκεντρωνόμαστε στην ουσία των πραγμάτων, να χάσεις ό,τι σε βαραίνει.

Δεν χάσατε όμως και τη ματιά σας απέναντι στο ανθρώπινο δράμα. Πόσο δύσκολο είναι να τη διατηρήσετε, φιλμάροντας ταινίες τόσο απαιτητικές σε τεχνικό επίπεδο;

Λύνω πρώτα όλα τα τεχνικά προβλήματα. Και αυτό απαιτεί μια υπομονή. Οταν έχεις ξεμπερδέψει με την τεχνική, πρέπει να ανακαλύψεις και την αλήθεια αυτού που έστησες. Δεν είναι εύκολο, αλλά χρειάζεται πρώτα απ’ όλα πίστη στην εικόνα. Να πιστέψουμε δηλαδή ξανά στη δύναμή της. Και δυστυχώς, αυτό οι νεαροί κινηματογραφιστές το παραβλέπουν. Το σινεμά σήμερα είναι πολύ φτωχό οπτικά παρά τις κάποιες ενδιαφέρουσες σεναριακές ιδέες.

Γυρίσατε τη νέα σας ταινία ψηφιακά.
Το φιλμ σας λείπει;

Καθόλου! Το ψηφιακό μου έλυσε τα χέρια. Ούτως ή άλλως, το στυλ μου, που οπτικά βασίζεται στη γερμανική ζωγραφική του 1930, απαιτεί πολύ συγκεκριμένους φακούς και φωτισμούς – που όταν γυρίζεις ψηφιακά, γίνονται πολύ πιο εύκολα, και φτηνότερα επίσης. Μη ξεχνάτε πως οι ταινίες μου είναι λουσμένες στο φως. Είναι, όπως μου αρέσει να λέω, ανελέητα φωτισμένες. Τίποτα στο κάδρο μου δεν μένει κρυφό.

Ακόμα και τα πρόσωπα των ηθοποιών σας είναι σχεδόν λευκά, χλωμιασμένα από τις αλχημείες του make up, σε αντίθεση με τα παιδιά που έχουν ροδαλά μαγουλάκια.

Ακριβώς. Είπαμε, τα παιδιά καταλαβαίνουν πολλά περισσότερα από εμάς – όχι επειδή είναι πιο «αθώα», αλλά επειδή είναι πιο έξυπνα. Πιστεύω πως τα έντεκα χρόνια είναι μια πολύ καλή ηλικία για να αφήσει κανείς το πατρικό του. Αλήθεια!

Είναι τόσο σκληρή η ζωή των ενηλίκων;

Στη Σουηδία, την πατρίδα μου, η ζωή μοιάζει να χειροτερεύει μέρα με τη μέρα. Η Ακροδεξιά ανεβαίνει διαρκώς. Με ενοχλεί αυτό. Αλλά αισιοδοξώ. Δεν έχουμε επιλογή, πρέπει να αλλάξουμε τη σημερινή κατάσταση για να επιβιώσουμε. Αλλιώς θα καταστραφούμε. Δείτε τις αντιδράσεις σε όλο τον κόσμο: οι νέοι γεμίζουν ξανά τους δρόμους, όπως τη δεκαετία του 1960. Είναι ένα ευχάριστο θέαμα και ταυτόχρονα μια μεγάλη ελπίδα. Αυτά τα παιδιά θα σώσουν την Ευρώπη.

Ιnfo
Η ταινία του Ρόι Αντερσον «Ενα περιστέρι έκατσε σε ένα κλαδί συλλογιζόμενο την ύπαρξή του» με τους Χόλγκερ Αντερσον, Νιλς Γουέστμπλομ, Σαρλότα Λάρσον, Βίκτορ Γκίλενμπεργκ, Λότι Τόρνρος, Γιόνας Γκέρχολμ, Ολα Στένσον, Οσκαρ Σαλόμονσον, Ρότζερ Ολσεν Λίκβερν θα προβάλλεται στους κινηματογράφους από αύριο, Πέμπτη.