Ισορροπία τρόμου

Εχει φτάσει στην πηγή ύστερα από μια σκληρή διαδρομή 14 χρόνων, αλλά νερό δεν θα πιει, όπως όλα δείχνουν. Το κτίριο του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, προσωπικό στοίχημα για την Αννα Καφέτση, είναι έτοιμο εδώ και εννέα μήνες, κι όμως εκείνη δεν έχει ακόμη καταφέρει ως οικοδέσποινα να δεχτεί τους πρώτους επισκέπτες. Εχει σκίσει κι έχει ξανασχεδιάσει σε εκατοντάδες φύλλα χαρτιού το πώς και το πού θα βάλει καθένα από τα 450 έργα τέχνης που θα αποτελέσουν την πρώτη μόνιμη έκθεση του άστεγου έως σήμερα μουσείου που διευθύνει.

Οπως φαίνεται, όμως, δεν θα είναι εκείνη που θα καθήσει στην καρέκλα της διευθύντριας στο γραφείο του πρώτου ορόφου του παλιού εργοστασίου Φιξ, επί της Καλλιρρόης, που έχει μετατραπεί ύστερα από πολλές περιπέτειες σε έδρα του ΕΜΣΤ, από τη στιγμή που ο υπουργός Πολιτισμού Κώστας Τασούλας ζήτησε την παραίτησή της. Αν απαντούσε στον υπουργό στα αρχαία ελληνικά, θα του έλεγε «μολών λαβέ». Στο τηλεφώνημα που του έκανε το απόγευμα της Πέμπτης του είπε ότι αρνείται να παραιτηθεί εγγράφως, καθώς δεν θεωρεί ότι έχει κάνει κάτι μεμπτό. Και του έριξε το γάντι. Του ζήτησε να την αποπέμψει και να πάρει την ευθύνη για την απομάκρυνσή της.

ΥΣΤΑΤΗ ΜΑΧΗ. Πείσμα; Αίσθημα αδικίας; Φιλοδοξία; Πίστη ότι μπορεί έστω και την τελευταία στιγμή να υπάρξει ανατροπή; Οποιο κι αν ήταν το κίνητρο της 59χρονης διευθύντριας, αποφάσισε να δώσει τη μάχη μέχρις εσχάτων. Κι ας ξέρει ότι αυτή θα είναι πιθανότατα και η τελευταία από τη συγκεκριμένη θέση. Είναι όμως έμπειρη στις συγκρούσεις και στην υπέρβαση των δυσκολιών. Διότι πολύ απλά ξέρει να επιβιώνει.

Επιβίωσε όταν η  μετατροπή του Φιξ από ερείπιο σε μουσείο είχε αρχίσει να εξελίσσεται σε εφιάλτη, με διαγωνισμούς που προκαλούσαν ενστάσεις. Ενστάσεις που έφερναν καθυστερήσεις και κίνδυνο να χαθούν τα χρήματα από τα κοινοτικά κονδύλια. Εργολάβους που αδυνατούσαν να ολοκληρώσουν το έργο. Και κάθε φορά έπρεπε να ξαναπιάσει το νήμα από την αρχή.

Επιβίωσε όταν υπουργοί τής αφαιρούσαν αρμοδιότητες και διοικητικά συμβούλια είχαν διαφορετική άποψη από εκείνη που επιχειρούσε να επιβάλει. Οποιος στεκόταν εμπόδιο στον δρόμο της είχε την εξής επιλογή: να συγκρουστεί μαζί της και κατόπιν να παραιτηθεί. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι σε βάθος χρόνου δεκαετίας έχουν παραιτηθεί μεταξύ άλλων από το ΔΣ από τον παλιό και στενό της φίλο ζωγράφο Σωτήρη Σόρογκα και τον γλύπτη Κώστα Βαρώτσο, του οποίου τη δουλειά είχε παρουσιάσει ως επιμελήτρια στην Μπιενάλε της Βενετίας παλαιότερα, έως τον καθηγητή Νίκο Αλιβιζάτο και προσφάτως την πρόεδρο του Πολιτιστικού Ιδρύματος της Τραπέζης Πειραιώς Σοφία Στάικου.

Στα ισχυρά χαρτιά της εκτός από την επιβίωση έχει και την πειθώ. Πείθει φίλους και εχθρούς ότι είναι αναντικατάστατη. Ακόμη και ο ίδιος ο υπουργός παραδέχεται ότι δυσκολεύεται να βρει τον αντικαταστάτη της. Οχι μόνο επειδή είναι μια καταξιωμένη ιστορικός τέχνης με σπουδές Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Αισθητικής και Ιστορίας της Τέχνης στη Σορβόννη. Αλλά και επειδή έχει αντιμετωπίσει το μουσείο με εμμονή ως προσωπικό στοίχημα. Σε συνδυασμό, δε, με τη βεβαρημένη κατάσταση της υγείας της, ακόμη και οι πλέον φιλόδοξοι που εποφθαλμιούν τη θέση δυσκολεύονται να απαντήσουν θετικά στην πρόταση να καθήσουν στην καρέκλα της διεύθυνσης τόσο για λόγους ηθικής, καθώς όλοι αναγνωρίζουν το έργο της, όσο και επειδή ξέρουν ότι θα έχουν απέναντί τους μεγάλη μερίδα του εικαστικού κόσμου, ο οποίος έχει συσπειρωθεί γύρω της καθώς την έχει ταυτίσει με την υπόσταση του ίδιου του μουσείου.

Τώρα όμως τι συμβαίνει και η Αννα Καφέτση ενδέχεται να χάσει όχι μόνο τη μάχη, αλλά και τον πόλεμο; Πολλοί εκτιμούν ότι βασική αιτία είναι το ότι δεν κατάφερε να αντιμετωπίσει τον σοβαρότερο εχθρό της: τον ίδιο της τον εαυτό. Συγκεντρωτική και με βαθιά ριζωμένη την αντίληψη ότι μόνο εκείνη γνωρίζει, νοιάζεται και μπορεί, δεν κατάφερε να συνεργαστεί με την πλειονότητα των μελών των κατά καιρούς ΔΣ, ενώ όσοι καταφέρνουν να σταθούν στο πλευρό της δεν επιτυγχάνουν να την οδηγήσουν στην οδό της συναίνεσης, αλλά παρασύρονται κι οι ίδιοι από την πολωτική της στάση.

Μαθημένη σε συνθήκες πολέμου από την αρχή σχεδόν που λειτούργησε το μουσείο, η Αννα Καφέτση είχε εκπαιδευτεί να βλέπει αντίπαλα στρατόπεδα. Μαύρο και άσπρο. Κι αντιμετώπισε το μουσείο ως παιδί της κι όχι μόνο έργο ζωής, ως είθισται να κάνουν οι διευθυντές των μεγάλων ιδρυμάτων, με όλες τις εμμονές που μπορεί να συνεπάγεται μια τέτοια ψευδαίσθηση.

Εσωστρεφής, απέφευγε να δημοσιοποιεί οποιαδήποτε σύγκρουση βρισκόταν στην ημερήσια διάταξη. Κι ενώ ήταν κοινό μυστικό τόσο οι δυσκολίες στην εκτέλεση του έργου όσο και οι αντιπαραθέσεις της με όσους αναλάμβαναν μια θέση στο ΔΣ με πρόθεση να βοηθήσουν, εκείνη δεν έχανε τον έλεγχο της δημόσιας εικόνας της. Της γυναίκας που ξέρει να υπομένει, να περιμένει και να επιμένει χωρίς δημόσιες εκρήξεις και διατηρώντας χαμηλό προφίλ.

ΔΥΟ ΟΨΕΙΣ. Ολα τα νομίσματα έχουν δύο όψεις και η περίπτωση της Αννας Καφέτση δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση. Η πλήρης αφοσίωση κι η απόλυτη ταύτισή της με το μουσείο, παρά την έλλειψη συλλογικού πνεύματος, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο για την ολοκλήρωση του κτιρίου και τη διαμόρφωση ενός μουσείου, που ενώ ξεκίνησε από το τίποτα κατάφερε να αποκτήσει συλλογή 1.000 έργων και να κερδίσει την εμπιστοσύνη καλλιτεχνών και χορηγών που προσφέρουν πλέον γενναίες δωρεές. Και όσο δεν αποσαφηνίζονται οι λόγοι βάσει των οποίων ζητήθηκε η παραίτησή της αλλά και τα κριτήρια με τα οποία θα επιλεγεί ο διάδοχός της τόσο θα πλανάται και θα γιγαντώνεται η αντίληψη ότι είναι ανήθικη η απομάκρυνσή της, τη στιγμή μάλιστα που θα έβαζε το κλειδί στην πόρτα.

Τα ίδια αυτά χαρακτηριστικά, όμως, έγιναν ταυτόχρονα και τροχοπέδη στην εξέλιξη του έργου, ειδικά στο πλαίσιο μιας πολιτείας που δεν δείχνει να ενδιαφέρεται ιδιαιτέρως για τη σύγχρονη τέχνη και είναι αρκετοί εκείνοι που πιστεύουν ότι αν ήταν έστω και λίγο αποστασιοποιημένη από τον ρόλο της ως διευθύντριας, ίσως η ρήξη να μην είχε πάρει τόσο μεγάλες διαστάσεις και η πίεση της πολιτικής ηγεσίας για να ανοίξει επιτέλους το μουσείο να μην την κατέτασσε στην κατηγορία «μέρος του προβλήματος», αλλά να την αναδείκνυε ως αυτό που πάντα μοχθούσε να είναι: ο άνθρωπος που έφτιαξε το ΕΜΣΤ.