Αθήνα: Οι μεταμορφώσεις μιας μητρόπολης

Μπορείτε να φανταστείτε μια Αθήνα που πάνω στην Πλατεία Συντάγματος κυκλοφορεί πλανόδιος μανάβης; Ο κόσμος περιμένει να πάρει το τρένο για Πειραιά, στην αφετηρία του, στον σταθμό του Θησείου; Μαμάδες με νταντάδες βγάζουν τα μωρά με το καροτσάκι βόλτα μπροστά από τον ναό του Ηφαίστου, κύριοι απολαμβάνουν τον καφέ τους στη σκιά των Στύλων του Ολυμπίου Διός και γυναίκες έχουν βάλει μπουγάδα λίγα μέτρα πιο κει, στην πηγή της Καλλιρρόης;

Μπορεί να μοιάζει βγαλμένη από παραμύθι αλλά αυτή η Αθήνα που μόλις σας περιγράψαμε είναι απολύτως πραγματική, απλώς ανήκει σε μιαν άλλη εποχή, σε εκείνη του τέλους του 19ου αιώνα. Και ζωντανεύει μπροστά στα μάτια όσων επιλέξουν να κάνουν ένα ταξίδι στο παρελθόν, αλλά και στην ιστορία της φωτογραφικής τέχνης, μέσα από την έκθεση «Μεταμορφώσεις των Αθηνών, φωτογραφικό οδοιπορικό 1839-1950» με την οποία εγκαινιάζεται το παράρτημα του ιδιωτικού Μουσείου Ηρακλειδών (οι περισσότεροι το έχουμε γνωρίσει μέσα από τις μεγάλες εκθέσεις έργων του M.C. Escher και του V. Vasarely, που ανήκουν στις μόνιμες συλλογές του) ένα πλήρως αποκατεστημένο νεοκλασικό κτίριο με πρόσοψη στον πεζόδρομο της Αποστόλου Παύλου.

«Δεν μιλάμε για μια χαμένη Αθήνα» λέει στα «ΝΕΑ» ο ιστορικός τέχνης και επιμελητής της έκθεσης Χάρης Γιακουμής. «Δεν είναι σκοπός μας να στενοχωρηθεί ο θεατής για όσα χάθηκαν, αλλά να δει τις φωτογραφίες ως έργα τέχνης και να καταλάβει ότι οι φωτογράφοι είναι σπουδαίοι δημιουργοί της εποχής τους, που δεν έχουν εκτιμηθεί όμως όπως οι ζωγράφοι. Είναι μάρτυρες της περιόδου που έδρασαν».

Πολλές από τις μαρτυρίες τους μάλιστα δεν έχουν ποτέ έως τώρα δει το φως της δημοσιότητας, όπως εκείνη που απεικονίζει μια επίσημη τελετή με τον Οθωνα να προσέρχεται έφιππος σε ένα πλάτωμα των Αθηνών συνοδεία μπάντας και παρουσία επισήμων και κόσμου. «Δεν έχει ποτέ ώς τώρα παρουσιαστεί η συγκεκριμένη εικόνα» εξηγεί ο Χάρης Γιακουμής για την καλοτυπία του 1850 σε χαρτί άλατος και η οποία αποδίδεται στον βαρόνο Γκρος, έναν από τους πρώτους φωτογράφους και συγγραφέα βιβλίων περί τη φωτογραφία. «Δεν ξέρουμε μετά βεβαιότητος ούτε καν σε πιο σημείο είναι τραβηγμένη. Εικάζουμε ότι πρόκειται για το Πεδίον του Αρεως. Επειδή μιλάμε για μια πολύ πρώιμη φάση της φωτογραφίας, είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσει κάποιος ότι οι τεχνικές δυνατότητες δεν επέτρεπαν την αποτύπωση σκηνών σε κίνηση, κι έτσι ό,τι κινείται μοιάζει με φάντασμα».

Πρώτη φορά παρουσιάζεται δημοσίως και η φωτογραφία με την μπουγάδα στην πηγή της Καλλιρρρόης το 1862, που φέρει την υπογραφή ενός από τους σπουδαιότερους και πρωιμότερους έλληνες θιασώτες της φωτογραφικής τέχνης, του Δημητρίου Κωνσταντίνου. Και να αναλογιστεί κάποιος πως αυτές οι πρωτιές είναι μερικές μόνο από το σύνολο των 130 καρέ που συνθέτουν την έκθεση (περιλαμβάνονται και σε σχετική έκδοση που υπογράφει ο Χ. Γιακουμής με τον αρχιτέκτονα Τάσο Ανδρέου), προέρχονται από ιδιωτικές συλλογές και συγκατοικούν με παλιές φωτογραφικές μηχανές και στερεοσκοπικά μηχανήματα, μεταξύ των οποίων και δυο συσκευές εποχής που επιτρέπουν στον επισκέπτη να δει 50 φωτογραφίες γυρίζοντας έναν μοχλό.

«Δεν έχει σημασία ο αριθμός» επισημαίνει ο Χάρης Γιακουμής. «Εκείνο που μετράει είναι να παρουσιάσουμε δουλειές διαφορετικών εποχών και καλλιτεχνών και να αφήσουμε τον κάθε επισκέπτη να ανακαλύψει τις πληροφορίες που τον ενδιαφέρουν σε κάθε φωτογραφία ανάλογα με τις γνώσεις και τα ενδιαφέροντά του».