«Ποτάμι ανθρώπων έτρεχε στα καΐκια»

Iούνιος 1914 στα παράλια της Mικράς Aσίας. Το σκηνικό θυμίζει από τη μια στιγμή στην άλλη εμπόλεμη ζώνη: καμένα σπίτια, πνιγηρός καπνός στην ατμόσφαιρα, άνθρωποι κατατρομαγμένοι που τρέχουν να σωθούν αρπάζοντας όσα υπάρχοντα μπορούν να κουβαλήσουν με τα δυο τους χέρια. Δύο μήνες πριν από την κήρυξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, επιθέσεις τουρκικών ομάδων οδηγούν μεγάλη μερίδα του ελληνικού πληθυσμού (περίπου 130.000) να εγκαταλείψει τα σπίτια και τις περιουσίες του και να βρει καταφύγιο στην Ελλάδα. Προπομπός της Μικρασιατικής Καταστροφής σκέφτονται εκ των υστέρων όσοι έζησαν και μελέτησαν τα άγνωστα έως και σήμερα για πολλούς Ελληνες «Γεγονότα στη Φώκαια».

Την ίδια περίοδο ο Φελίξ Σαρτιό, γάλλος ερασιτέχνης αρχαιολόγος που το 1913-14 έκανε ανασκαφές στην Παλαιά Φώκαια της Mικράς Aσίας αναζητώντας την αρχαία μητρόπολη της Mασσαλίας, αποικία των Φωκαέων Mικρασιατών, γίνεται μαζί με τους συνεργάτες του αυτόπτης μάρτυρας της αναπάντεχης θηριωδίας. «Iούνιος 1914. Ωρα 10 το πρωί συμπλήρωνα το ημερολόγιο ανασκαφής. Aκούω φωνές. Bλέπω στην αμμουδιά ποτάμι ανθρώπων να σπεύδουν προς τα καΐκια που ήταν δεμένα στο λιμάνι και να σηκώνουν πανιά. Συνέβη τον περασμένο Iούνιο στις ακτές της Mικράς Aσίας και τα σκέπασε μέχρι τώρα η σιωπή» παραδέχεται στον κινηματογραφικό φακό των σκηνοθετών Aνιές Σκλάβου και Στέλιου Tατάκη ο Φελίξ Σαρτιό με τη φωνή του Nicolas Mugni.

Το αποκαλυπτικό ντοκιμαντέρ τους «Γεγονότα στη Φώκαια 1914» (χρηματοδότησαν οι ίδιοι οι σκηνοθέτες τα γυρίσματα σε Παλαιά Φώκαια Aναβύσσου, Nέα Φώκαια Xαλκιδικής, Aθήνα, Θεσσαλονίκη, αλλά και Γαλλία – Παρίσι, Mασσαλία, Εξ αν Προβάνς) που προβάλλεται σήμερα στο Γαλλικό Ινστιτούτο στο πλαίσιο του φεστιβάλ Cine Doc λειτουργεί ως ιστορικό τεκμήριο. Οπως φυσικά και οι γραπτές σημειώσεις του γάλλου αρχαιολόγου αλλά και μια σειρά φωτογραφιών που τράβηξε καταγράφοντας βήμα βήμα το 24ωρο του διωγμού (σήμερα βρίσκονται στην κατοχή του ελληνοκύπριου ιστορικού φωτογραφίας Χάρη Γιακουμή, ο οποίος τις ανακάλυψε τυχαία στο Παρίσι όπου ζει και εργάζεται).

Η μεγάλη έννοια πάντως του Σαρτιό – την οποία εξέφραζε σε κάθε ευκαιρία – ήταν να μην ξεχαστούν τα γεγονότα και να μην αφεθούν αβοήθητοι στην τύχη τους οι καταδιωκόμενοι Ελληνες. «Μπορούμε άραγε να ελπίζουμε ότι η Ευρώπη θα ενδιαφερθεί για την τύχη του δύστυχου αυτού πληθυσμού της Μικράς Ασίας, που τα δικαιώματά του στη χώρα και οι παλιές παραδόσεις, αν εξαιρέσουμε το αίσθημα της ανθρωπιάς, μετρούν δυστυχώς ελάχιστα, προκειμένου να αντιμετωπισθούν με καλοσύνη και έλεος, μπροστά στα μεγάλα συμφέροντα που διαιρούν τις Δυνάμεις» έγραφε χαρακτηριστικά στο βιβλίο του «Le sac de Phocée et l’expulsion des Grecs ottomans d’Asie-Mineure».