«Ο Θεός βοηθός!»

Σε μια από τις μεγάλου μήκους προθήκες που έχουν στηθεί στο Πλανητάριο του Ιδρύματος Ευγενίδου υπάρχει η εξής «ζώσα» μαρτυρία: «Νύκτα στις τρεις με ξυπνούν, ο Τραυλός. Ερχεται ο Grazzi. – Πόλεμος! – Ζητώ αμέσως Νικολούδη, Μαυρουδή. – Αναφέρω Bασιλέα. -Καλώ Πάλαιρετ και ζητώ βοήθειαν Αγγλίας. – Κατεβαίνω 5 Υπουργικόν Συμβούλιον. Ολοι πιστοί και Μαυρουδής. – Ολοι πλην Κύρου. – Βασιλεύς. Περιφορά μαζί του. Φανατισμός του λαού αφάνταστος. – Μάχαι εις σύνορα».

Πρόκειται για χειρόγραφες σημειώσεις που κράτησε στο ημερολόγιό του ο δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς για την καθοριστική νύχτα της 28ης Οκτωβρίου 1940 και την περίφημη απάντησή του «Alors c’ est la guerre» (επομένως έχουμε πόλεμο) – μετασχηματίστηκε από τον λαό στο γνωστό «όχι» – στον πρέσβη του ιταλικού φασιστικού καθεστώτος Εμανουέλε Γκράτσι. Αξιοπρόσεκτη είναι η κάθετη σημείωση του Μεταξά «ο Θεός βοηθός!» στο περιθώριο του ημερολογίου.

Μία από τις όχι ιδιαίτερα φωτισμένες περιόδους της νεότερης Ιστορίας είναι εκείνη της μεταξικής δικτατορίας. Από τις αρχειοθήκες των ΓΑΚ πέφτουν δέσμες φωτός μέσα από ντοκουμέντα σε εκείνο το χρονικό διάστημα αλλά και στην Κατοχή που ακολούθησε. Τεκμήρια Ιστορίας αποτελούν δισέλιδο απόσπασμα από το ημερολόγιο του Ναπολέοντα Ζέρβα, ιδρυτή του Εθνικού Δημοκρατικού Ελληνικού Συνδέσμου (ΕΔΕΣ), φύλλα εφημερίδων της Αντίστασης όπως ο «Εθνικός Αγώνας» του ΕΔΕΣ και η «Γυναικεία Δράση» του Εθνικού Απελευθερωτικού Αγώνα, ανακοίνωση της Κεντρικής Επιτροπής του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ) τον Μάιο του 1943, με την οποία αναλάμβανε την υποχρέωση ώστε η πρώτη μεταπολεμική κυβέρνηση να αποκαθιστούσε περιουσίες που λεηλατήθηκαν και να αναλάβανε την περιθαλψη και τη συνταξιοδότηση όλων όσοι έπεσαν θύματα της θηριωδίας των κατακτητών.

Από την περίοδο της Μεταπολίτευσης αλιεύσαμε το «άκρως απόρρητον» ντοκουμέντο με το σχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης (8 Οκτωβρίου 1975) για τα μέτρα ασφαλείας στη δίκη των κατηγορουμένων για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, η οποία πραγματοποιήθηκε στις φυλακές Κορυδαλλού.