Υπάρχει δεξιά και αριστερή σκαπάνη;

Υπάρχει δεξιά και αριστερή σκαπάνη; Μια πρώτη αυτονόητη απάντηση θα ήταν ότι τα ευρήματα μιας ανασκαφής δεν χωρίζονται σε μαύρα, μπλε, πράσινα και κόκκινα, είναι αυτά που είναι. Και εναπόκειται στους ερευνητές κάθε εποχής να τα ερμηνεύουν.

Μπορούν όμως να ειπωθούν πολλές σχετικές ιστορίες που περιέχουν ερωτήματα με καθόλου αυτονόητες απαντήσεις.

Στο Λούβρο, για παράδειγμα, υπάρχουν αιγυπτιακά, ελληνικά και ρωμαϊκά εκθέματα, δεν υπάρχει όμως ούτε ένα γαλλικό! Και για να το κάνουμε πιο σαφές: στη Γαλλία δεν τίθεται θέμα αριστερής και δεξιάς σκαπάνης καθώς δεν υπάρχει σκαπάνη καν! Έως το 1970 δεν γίνονταν σχεδόν πουθενά ανασκαφές στη Γαλλία. Οχι πως δεν θα υπήρχαν πράγματα να αναδειχθούν. Υπολογίζεται ότι κατά μήκος του δικτύου αυτοκινητοδρόμων από τη Λιλ στη Νίκαια υπάρχει ένας αρχαιολογικός χώρος ανά χιλιόμετρο. Δεν ενδιαφέρθηκε κανείς. Ο οδοστρωτήρας των κατασκευαστών ισοπέδωσε περίπου 1.200 αρχαιολογικούς χώρους, των οποίων τα ίχνη εξαφάνισε διά παντός.
Το λάθος χρεώνεται μάλλον στον Βερσενζετορίξ. Τον γαλάτη προπάτορα της σύγχρονης γαλλικής ιστορίας. Τα σχολικά εγχειρίδια, ήδη από την εποχή του Ναπολέοντα, ξεκινούν τη γαλλική ιστορία από αυτόν. Είναι εκείνος που ένωσε για πρώτη φορά τα διάφορα γαλατικά κρατίδια προκειμένου να αντιμετωπίσει τον Ιούλιο Καίσαρα. Ηταν καλός πολεμιστής, λένε, αλλά έχασε. Ενώ λοιπόν τα περισσότερα έθνη αρχίζουν την ιστορία τους με μια νίκη, οι Γάλλοι επέλεξαν ως αρχή μια ήττα. Και για πιο πριν, ενώ υπήρχαν Γαλάτες εκεί, η επίσημη αφήγηση αφήνει να χάσκει μια τεράστια τρύπα από την προϊστορία μέχρι τον Καίσαρα. Γιατί;

Η ΑΦΟΙΜΟΙΩΣΗ. Οι Γάλλοι έκαναν κάποτε μια καίρια επιλογή. Υιοθέτησαν τη ρωμαϊκή αφήγηση για τους Γαλάτες, όπως οι Ευρωπαίοι υιοθέτησαν την αποικιοκρατική αφήγηση για την Αφρική. Και αφού οι Ρωμαίοι θεωρούσαν τους γαλάτες βαρβάρους, τους θεώρησαν και αυτοί. Και ξεκινούν την ιστορία τους με μια αφομοίωση, δηλαδή από τη λεγόμενη «γαλατικο-ρωμαϊκή περίοδο» (époque gallo-romaine). Στο μεταξύ οι Ρωμαιο-Γαλάτες κατακτήθηκαν και από τους Φράγκους, ένα γερμανικό φύλο, αλλά από αυτούς τούς έμεινε μόνο το όνομα. Ως γλώσσα υπερίσχυσε η λατινική.
Η κίνηση αυτή των Γάλλων είχε στόχευση: μέσα από μια μεγάλη υπέρβαση ακύρωσαν το παρελθόν τους για να υιοθετήσουν ένα άλλο, αυτό του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού, και με βάση αυτόν να παραγάγουν ένα νέο, δικό τους. Το εγχείρημα αναμφισβήτητα πέτυχε. Και τώρα που πέτυχε μπορεί και να αρχίσουν να σκάβουν.
Αυτή η επιλογή είχε όμως ένα πολιτικό πρόσημο. Στις ευρωπαϊκές θεωρητικές συζητήσεις σχετικά με το ποια εποχή της ελληνικής αρχαιότητας έπρεπε να αναδειχθεί, οι Γάλλοι πήραν ενεργό μέρος: 6ος αιώνας και δημοκρατικά θεμέλια ή 5ος αιώνας και ανάπτυξη του δημοκρατικού πολιτισμού; Κλεισθένης ή Περικλής; Εντέλει επέλεξαν την εμβάθυνση της δημοκρατίας από την εγκαθίδρυσή της. Και έβγαλαν τον Περικλή από τη λήθη στην οποία είχε καταδικαστεί επί δύο χιλιετίες.

ΤΟ… ΑΦΗΓΗΜΑ. Η Ελλάδα πού βρίσκεται μπροστά σε όλα αυτά που συνέβησαν ερήμην της; Οι πιο συντηρητικές πολιτικές πτέρυγές της χρησιμοποίησαν τον ελληνορωμαϊκό καταγωγικό μύθο που έχτισε η Ευρώπη για να δημιουργήσουν εθνική συνοχή. Εχτισε τον μύθο της συνέχειας θεμελιωμένο πάνω σε ένα ένδοξο παρελθόν που της προσφέρθηκε στο πιάτο. Και βάλθηκε να συντηρεί με νύχια και με δόντια αυτό το αφήγημα που της εξασφάλιζε τουλάχιστον παρελθόν, εκεί που δεν ήταν σαφές τι είδους μέλλον υπήρχε.
Εξού και οι δομές των υπηρεσιών του αρμόδιου υπουργείου έχουν αναλάβει ρόλο συντηρητικό: έναν ρόλο θεματοφύλακα, ένα είδος σωστικού συνεργείου για τις αρχαιότητες. Ηδη αυτός είναι ένας ρόλος βαρύς. Δύσκολο να απαιτήσεις το κάτι παραπάνω, το πιο οραματικό. Στο πανεπιστήμιο επίσης υπήρξε εσωστρέφεια και συντηρητισμός, αν και τις τελευταίες δεκαετίες αναδείχθηκαν και νέες οπτικές γωνίες. Λ.χ. από τον Γιώργο Χουρμουζιάδη που έστησε την ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό του Δισπηλιού ώστε να φέρει τον επισκέπτη σε άμεση και απτή επαφή με τον αρχαίο κόσμο. Που θέλησε να αφαιρέσει την απόσταση που χωρίζει τον μέσο άνθρωπο από τα μνημεία. Ή από αρχαιολόγους όπως ο Δημήτρης Πλάντζος (Πανεπιστήμιο Αθηνών) ή ο Γιάννης Χαμηλάκης (Σαουθάμπτον) που έχουν ανοιχτά τα μάτια στις διεθνείς θεωρητικές εξελίξεις και βάζουν την επιστήμη της αρχαιολογίας να συνομιλεί με άλλες επιστήμες, αφαιρώντας τον εθνοκεντρικό φακό, με αποστασιοποίηση και κριτικό πνεύμα. Και δεν είναι οι μόνοι.

ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΑ ΙΔΙΑ. Σε πολιτικό επίπεδο, ακόμη και μετά τη δικτατορία, τόσο η ΝΔ – πιο καθεστωτικά – όσο και το ΠΑΣΟΚ – πιο κινηματικά, με τον διεκδικητικό τρόπο της Μελίνας – το έπαιξαν το παιχνίδι της εθνικής επιβεβαίωσης μέσω της αρχαιολογίας. Επί ΠΑΣΟΚ, λ.χ., γέμισε η ύπαιθρος με μουσεία – κάθε κωμόπολη από ένα. Για να αντληθούν χρήματα από τους πολιτιστικούς κωδικούς των ευρωπαϊκών κονδυλίων, για να διορίσουν οι δήμαρχοι φύλακες κ.ο.κ. Κάπως έτσι, έστω και χωρίς να το λένε, οι σοσιαλιστές περπάτησαν στις ίδιες ράγες.