[Η κριτική της Δευτέρας] «Αγαπητή Ελενα»

Οταν με την περεστρόικα το ζεύγος Καζάκου – Καρέζη έφεραν και έπαιξαν στην Ελλάδα το έργο του Γκέλμαν, σοβιετικού συγγραφέα, «Πρόσωπο με πρόσωπο» (το έπαιξε αργότερα και ο Κιμούλης με την Αγλαΐα Παππά) στην πρεμιέρα καθόταν δίπλα μου η Κουκούλου, ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ (σύζυγος κάποτε του Ζαχαριάδη).

Οταν τελείωσε εκείνο το συνταρακτικό έργο, όπου ξεγυμνώνονταν μέσα από τη σχέση ενός ζεύγους της νομενκλατούρας, όλη η διαπλοκή, η διαφθορά, η συναλλαγή και η ηθική κυνικότητα μιας κοινωνίας που κάποτε έδωσε στην ανθρωπότητα ελπίδες για μιαν άλλη ηθική, μιαν άλλη συνείδηση και έναν ανθρωπινότερο τρόπο ζωής, χωρίς την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, γύρισα και είπα στην Κουκούλου, που καθόταν δυο θέσεις μακρύτερα από τον Χαρίλαο Φλωράκη: «Καλά, εσείς τόσα χρόνια αυτά δεν τα βλέπατε;». Εκείνη ήρεμα αλλά χλωμή μου απάντησε: «Πάντα σ’ όλα τα καθεστώτα και τα πιο επαναστατικά υπάρχουν ανέντιμοι άνθρωποι, εγκληματίες, μωροφιλόδοξοι, τρωκτικά που ζουν στο περιθώριο».

Επειδή υπήρξα γιος εξορίστου και είχα για τα φρονήματά μου πρόσφατα τότε ανέβει στην Μπουμπουλίνας και είχα κυνηγηθεί φακελωμένος από τη Δεξιά, μπήκα φουριόζος στο καμαρίνι της Καρέζη, όπου βρισκόταν καλεσμένος στην πρεμιέρα ο συγγραφέας Γκέλμαν και με τη βοήθεια της φίλης μεταφράστριας Μαρίας Μπέικου τον ρώτησα: «Οι ήρωές σας είναι μεμονωμένα εγκληματικά υπονομευτικά στοιχεία του κρατικού σας οργανισμού;». «Τι λέτε κύριε» μου απάντησε με ένα σαρκαστικό γελάκι: «Οι ήρωές μου είναι τυπικά δείγματα σοβιετικού πολίτη, γιατί είναι γνήσια προϊόντα του συστήματος, της κρατικής διαπλοκής, της εκπαίδευσης και της καθεστωτικής ιδεολογίας».

ΜΕΘΥΣΜΕΝΟΣ ΚΛΟΟΥΝ. Σε λίγο χρόνο μετά, το σύστημα αυτό κατέρρευσε από τα μέσα, σαν ένας πύργος από τραπουλόχαρτα. Και από τα ερείπια ως ελπίδα ξεφύτρωσε το γελοιωδέστερο υποκείμενο του μεταπολέμου παγκοσμίως: ο Γέλτσιν, ο μεθυσμένος κλόουν.

Αυτές οι σκέψεις, πικρές και τραυματικές με κατέκλυσαν βλέποντας την παράσταση «Αγαπητή Ελένα» της Λουντμίλα Ραζουμόβσκαγια στο θέατρο Επί Κολωνώ παιγμένο από την Ομάδα Νάμα που διευθύνει και εμπνέει η Ελένη Σκότη.

Η συγγραφέας κατορθώνει να ακροβατήσει πάνω σε τεντωμένο σκοινί, γιατί καταπιάνεται με τον πυρήνα της ολέθριας αποτυχίας, του τελευταίου απ’ ό,τι φαίνεται πειράματος ν’ αλλάξει ο κόσμος: την εκπαίδευση. Το άγριο και απάνθρωπο αυτό θέμα εντοπίζει την κρίση την ώρα της μετάβασης από το ένα καθεστώς στο άλλο και από το ένα στο άλλο ιδεολόγημα. Μια καθηγήτρια ρομαντική σ’ έναν κόσμο και ένα σαθρό σύστημα, επιμένει στη ρητορική και στις αρχές που έθρεψαν την επανάσταση του 1917. Χωρίς να το θέλει, έχει εμμέσως συμβάλει να δημιουργηθεί με την ανοχή της ή την αφέλειά της, μια νέα γενιά, οι μαθητές της, που οραματίζονται τον κυνισμό, την ευνοιοκρατία, τη συναλλαγή που υπόσχεται ο δυτικός παράδεισος του ιδεολογήματος «ο σώζων εαυτόν σωθήτω» και «πατάτε επί πτωμάτων»!

Αυτά τα εξαγριωμένα προϊόντα της βίας του συστήματος, των φακέλων κομματικής πειθαρχίας, με γονείς βυθισμένους στην τυπολατρία και τη βότκα, είναι η μαγιά που φουσκώνει το ψωμί το βουτυρωμένο της νέας τάξης πραγμάτων, τρέφει μαφίες, επεμβάσεις, οικονομικούς αποκλεισμούς και παιχνίδια χρηματιστηρίων.

Η εκβιαζόμενη τίμια δασκάλα που υπερασπίζεται ξεφτισμένες ιδέες και ράκη ιδανικών, με τη ζέση πιονιέρων του ’20 και τα φιλόδοξα παιδιά της που ονειρεύονται να γίνουν πλασιέ, ντίλερ και κίλερ του νέου καπιταλιστικού μοντέλου, που χτίζουν βιάζοντας, κλέβοντας, φτύνοντας πάνω σε ιδέες αιώνων ανθρωπισμού, συγκροτούν μια σύγχρονη εικόνα συμπληγάδων όπου συνθλίβονται αξίες, τιμαλφή, ήθη που κατέκτησε ο άνθρωπος μέσα στον χρόνο, παλεύοντας να κάνει τα τέσσερα πόδια δύο.

ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΟ. Σημειώνω πως το έργο της Ραζουμόβσκαγια γράφτηκε για να καταδικάσει τις καπιταλιστικές ροπές μιας ανήθικης νέας γενιάς και να υπερασπιστεί τις αρχές του λενινιστικού ουμανισμού! Και απαγορεύτηκε στην περεστρόικα γιατί «συκοφαντούσε» τη νέα ανερχόμενη τάξη των θαυμαστών της αγοράς, της διαπλοκής και του χρήματος.

Η Ελένη Σκότη είναι δασκάλα ηθοποιών, δηλαδή ουσιαστική σκηνοθέτιδα. Εχοντας στη διάθεσή της την πείρα της Αριέττας Μουτούση και την υποκριτική διαθεσιμότητα τεσσάρων νέων ηθοποιών που θα γράψουν ιστορία (Γ. Λεάκος, Δ. Σαμόλης, Χρήστος Κοντογεώργης, Ηρώ Πεκτέση) έστησε μια παράσταση ουσίας, μουσική στις αρθρώσεις της και με λόγο καίριο και σωματικότητα σημαίνουσα. Εξοχα τα σκηνικά και κοστούμια του Γ. Χατζηνικολάου. Αριστούργημα προλεταριακού κιτς.

Η μετάφραση των Βικτ. και Ειρήνης Χαραλαμπίδου καίρια. Οι φωτισμοί του Α. Παναγιωτόπουλου ψυχολογικοί.