Πατρίκ Μοντιανό: Νομπέλ στον «Προυστ της εποχής μας»

Οι γονείς του γάλλου συγγραφέα Πατρίκ Μοντιανό, του νέου Νομπέλ Λογοτεχνίας 2014 που ανακοινώθηκε χθες, γνωρίστηκαν στο Παρίσι της Κατοχής. Η μητέρα του, η φλαμανδή ηθοποιός Λουίζα Κολπέν, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι τον Ιούνιο του 1942. Ο πατέρας του, Αλμπέρ Μοντιανό (αρχικά Αλμπέρτο, και γνωστός ως Αλντο), είχε γεννηθεί στη γαλλική πρωτεύουσα το 1912, ήταν ωστόσο εβραϊκής καταγωγής με πατέρα γεννημένο στη Θεσσαλονίκη.

Της γνωστής οικογένειας Μοδιάνο, με άλλα λόγια, που έχει βέβαια πολλά παρακλάδια και κατάγεται από την Τοσκάνη – από τη Μοντιλιάνα και το γειτονικό Λιβόρνο.

Εχει γράψει πολλά για τους «Λιβορνέζους» ο άλλος σπουδαίος Γάλλος με εβραϊκή καταγωγή από τη Θεσσαλονίκη, ο κοινωνιολόγος Εντγκάρ Μορέν. Προερχόμενοι όπως και οι άλλοι Θεσσαλονικείς Εβραίοι από την Ισπανία (Σεφαραδίτες που εκδιώχθηκαν από τον Φερδινάνδο και την Ισαβέλλα στα τέλη του 15ου αιώνα), οι «Λιβορνέζοι» έκαναν στάση ενός-δύο αιώνων στην Τοσκάνη και πρόσφεραν κατόπιν στη Θεσσαλονίκη το know how μιας από τις πρώτες ευρωπαϊκές περιοχές (της Τοσκάνης) που έγινε εξωστρεφής, έδωσε ελευθερίες και ανοίχθηκε στο εμπόριο και τη βιομηχανία.

Από αυτές τις μετακινήσεις προέκυψαν βιομήχανοι όπως οι Αλατίνι και οι Μοδιάνο που έκαναν τη Θεσσαλονίκη σημαντικό οικονομικό κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Ο θεσσαλονικιός παππούς, φεύγοντας από τη Θεσσαλονίκη, πήρε ισπανική υπηκοότητα και αφού πέρασε ένα διάστημα στην Αλεξάνδρεια αλλά και στο Καράκας της Βενεζουέλας εγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1903 ως αντικέρ. Ο γιος του πάντως, ο Αλντο, δεν ήταν απλή περίπτωση. Είχε αρκετά θολές δραστηριότητες, λίγο νεανικό λαθρεμπόριο, μια αποτυχημένη διαδρομή στα χρηματοοικονομικά και τα πετρελαϊκά, για να τον βρει η γερμανική κατοχή αντιπρόσωπο μιας φίρμας με αρώματα.

Δεν δήλωσε στην αστυνομία την εβραϊκή του καταγωγή, όπως είχαν επιβάλει να γίνεται οι κατοχικές δυνάμεις, και πήρε ψεύτικη ταυτότητα. Το 1942 τον συνέλαβαν, παρ’ όλα αυτά, σε μια γενική επιδρομή, αλλά την επομένη κάποιος αξιωματούχος – ποτέ δεν έμαθε κανείς στα σίγουρα ποιος ήταν – τον ελευθέρωσε.

Το βέβαιο είναι ότι ο Αλντο είχε προλάβει να δικτυωθεί και να διακριθεί στο σπορ της μαύρης αγοράς. Τότε ήταν που γνώρισε την ηθοποιό σύζυγό του, ενώ ο Πατρίκ γεννήθηκε το 1945, όπως και πολύς άλλος κόσμος. Ηταν παιδί του μπέιμπι μπουμ που ακολούθησε τον πόλεμο.

ΟΙ ΘΕΜΑΤΟΛΟΓΙΕΣ. Κάπου εκεί συναντιούνται οι θεματολογίες του 15ου γάλλου νομπελίστα λογοτεχνίας: η ταυτότητα, η ανάπλαση της μνήμης, το Παρίσι της γερμανικής κατοχής. Ο Πατρίκ Μοντιανό είχε πολλά να ερευνήσει, πολλά θραύσματα ταυτότητας να αναπλάσει. Και ευτυχώς γι’ αυτόν, εκτός από το ταλέντο του στο γράψιμο, είχε και έναν μέντορα από τα 15 του χρόνια: τον Ρεϊμόν Κενό, φίλο της ηθοποιού μητέρας του, που του έκανε ιδιαίτερα μαθήματα γεωμετρίας. Χάρη σε αυτόν βρέθηκε να συμμετέχει εικοσάρης στα πάρτι του Γκαλιμάρ και να έχει δύο βιβλία στο ενεργητικό του στα 24 του.

Κατά τα άλλα, η παιδική του ηλικία δεν ήταν ειδυλλιακή. Οι γονείς του τον παρατούσαν συστηματικά σε άλλους: είτε στους γονείς της μητέρας του, τα πρώτα χρόνια, είτε εσώκλειστο σε διάφορα αυστηρά καθολικά σχολεία με στρατιωτική πειθαρχία, από τα οποία προσπαθούσε μονίμως να αποδράσει, για να καταλήγει να περιφέρεται πλάνης στους δρόμους του Παρισιού.

Επιπλέον έχασε το 1947 τον δεκάχρονο τότε αδελφό του, με τον οποίο, ακριβώς λόγω της γονεϊκής συμπεριφοράς, είχε συνδεθεί πολύ. Και σαν να μην έφταναν αυτά, ο πατέρας του χώρισε τη μητέρα του για χάρη μιας νεότερης ξανθιάς Ιταλίδας. Η μητέρα του έπεσε σε ένδεια και ο κατοπινός νομπελίστας, που ζούσε τότε μαζί της, έφτασε να κλέβει σπάνια βιβλία από βιβλιοθήκες για να τα πουλάει και να βγάζει τα προς το ζην.

Μερικές φορές πρόσθετε στα βιβλία αυτά πλαστογραφημένη και… την αφιέρωση του διάσημου συγγραφέα για να ανεβαίνει η αξία τους. Γιατί ενώ ζητιάνευε χρήματα από τον πατέρα του που ζούσε στον από πάνω όροφο, η ξανθιά ιταλίδα μητριά, κέρβερος, έφτασε να τον καταγγείλει στην αστυνομία ως αλητάκο που ψαχούλευε τα πράγματα της οικογένειας για να κλέψει.

ΣΕ 34 ΓΛΩΣΣΕΣ. Ολα αυτά υπάρχουν διάσπαρτα στα περίπου τριάντα, αρκετά αυτοβιογραφικά, μυθιστορήματα του Μοντιανό, που έχουν μεταφραστεί σε 34 γλώσσες. Ο ίδιος δήλωσε χθες το βράδυ για την επιλογή της Επιτροπής: «Μου φαίνεται κάπως εξωπραγματικό αυτό γιατί έχω παιδικές αναμνήσεις όπως το Νομπέλ του Καμύ, πρέπει να ήμουν 12 ετών, και άλλων.

Μου φαίνεται λοιπόν εξωπραγματικό που αντιπαραβάλλομαι με ανθρώπους που έχω θαυμάσει. Νιώθω σαν να έχουν βραβεύσει κάποιον άλλον που έχει το ίδιο ονοματεπώνυμο. Ολα αυτά μου φαίνονται κάπως αφηρημένα. Είδα το όνομά μου στις λίστες των υποψηφίων αλλά δεν περίμενα καθόλου να βραβευθώ.

Θέλησα αμέσως να δω πώς εξήγησε η Επιτροπή την επιλογή της. Γιατί επέλεξαν εμένα. Υπάρχει, ξέρετε, κάτι που με συνδέει με τη Σουηδία. Ο εγγονός μου είναι Σουηδός, του αφιερώνω λοιπόν το βραβείο γιατί μου το δίνει η χώρα του».

Στη μεγάλη οθόνη

Ο Πατρίκ Μοντιανό έχει υπογράψει τα σενάρια για τις ταινίες «Επώνυμο: Λακόμπ, όνομα: Λισιέν» του Λουί Μαλ (Οσκαρ ξενόγλωσσης ταινίας το 1973) και «Γοητευτικοί ταξιδιώτες» του Ζαν Πολ Ραπενό (2003). Δύο από τα βιβλία του, εξάλλου, μεταφέρθηκαν στον κινηματογράφο: το «Μια νεότητα» από τον Μοσέ Μιζραχί και το «Villa Triste» (ως «Αρωμα της Υβόννης») από τον Πατρίς Λεκόντ.