Είναι ο ΕΝΦΙΑ αριστερός φόρος;

Ο φόρος είναι «βρώμικος». Είναι «αντισυνταγματικός». Είναι «απόπειρα δήμευσης». Τα συνθήματα θυμίζουν Tea Party. Θυμίζουν το ακραία νεοφιλελεύθερο κίνημα της αμερικανικής Δεξιάς που αποστρέφεται κάθε φόρο ως σοσιαλιστική επέμβαση στο ιερό δικαίωμα της ιδιοκτησίας. Ομως αυτά τα συνθήματα δεν ακούστηκαν σε κάποια πόλη της αμερικανικής ενδοχώρας. Ακούστηκαν την περασμένη Δευτέρα στην πλατεία Κοραή, στην εκδήλωση διαμαρτυρίας που είχε οργανώσει η αριστερή πτέρυγα ενός αριστερού κόμματος κατά του Ενιαίου Φόρου Ιδιοκτησίας Ακινήτων.Υπάρχει Αριστερά που αντιτίθεται στη φορολόγηση της ακίνητης περιουσίας; Δεν χρειαζόμαστε έναν φόρο κατοχής στα ακίνητα; Και αν ο ΕΝΦΙΑ είναι κοινωνικά άδικος, ποιος φόρος θα μπορούσε να εφαρμοστεί στην Ελλάδα που να πληροί τις αριστερές προδιαγραφές;Είναι μια συζήτηση που μάλλον δεν μπορεί να γίνει ακόμη νηφάλια υπό το κράτος της κατακραυγής που έχουν προκαλέσει ο πρόχειρος σχεδιασμός και η βεβιασμένη εφαρμογή του ΕΝΦΙΑ. Ωστόσο, αξίζει τον κόπο μια απόπειρα.

Η αριστερή ορθοδοξία

Πρώτα τα στοιχειώδη. Η αριστερή ορθοδοξία – που αναγνωρίζει τουλάχιστον το δικαίωμα στην ιδιοκτησία, αλλά θέτει και ως στόχο την αναδιανομή του πλούτου – προέκρινε πάντα ως κοινωνικά δικαιότερο τον φόρο στο κεφάλαιο – και ιδίως στο συσσωρευμένο κεφάλαιο που αντιπροσωπεύει η ακίνητη περιουσία.

Οι άλλοι φόροι κρίνονταν πάντα ως πιο επώδυνοι. Οι φόροι στο εισόδημα πλήττουν και τους μισθωτούς. Οι έμμεσοι φόροι, στην κατανάλωση, πλήττουν αδιακρίτως όλες τις κοινωνικές τάξεις – και δυσανάλογα τις ασθενέστερες.

Αυτές οι διαπιστώσεις μπορεί να ακούγονται τετριμμένες. Αλλά όταν το ζητούμενο είναι η χρηματοδότηση ενός προγράμματος με υψηλές κοινωνικές δαπάνες, η συζήτηση επικεντρώνεται στα φορολογικά μέσα με τα οποία θα αντληθούν οι απαιτούμενοι πόροι. Είναι εφικτή η ανασυγκρότηση του κοινωνικού κράτους αν αποδομηθεί ο πιο αποτελεσματικός και αποδοτικός φόρος, που είναι ο φόρος στην ακίνητη περιουσία;

Μια ξεκάθαρη απάντηση δίνει ένα μέρος της αριστερής αρθρογραφίας.

Οπως επεσήμαιναν λίγο πριν ξεσπάσει η πολιτική θύελλα για τα εκκαθαριστικά του ΕΝΦΙΑ οι Ευκλείδης Τσακαλώτος και Χρήστος Λάσκος, «η Αριστερά στην Ελλάδα θα πρέπει να επιμείνει πως η φορολογική μεταρρύθμιση και η διεύρυνση της φορολογικής βάσης είναι κατά πολύ σημαντικότερες από οποιαδήποτε συνολική μείωση φόρων» (εφημερίδα «Η Εποχή», 27 Ιουλίου 2014).

«Ναι στον φόρο, αλλά όχι ΕΝΦΙΑ»

Βέβαια, ο αντίλογος είναι ότι η Αριστερά δεν είναι ιδεολογικά αντίθετη γενικώς στον φόρο των ακινήτων, αλλά συγκεκριμένα στον ΕΝΦΙΑ. Υποσχόμενος την κατάργηση του ΕΝΦΙΑ, ο Αλέξης Τσίπρας από τη Θεσσαλονίκη εξήγγειλε την αντικατάστασή του με έναν άλλο φόρο που θα επιβληθεί μόνο στη μεγάλη ακίνητη περιουσία, με υψηλό αφορολόγητο όριο (που δεν έχει προσδιοριστεί) και απαλλαγή της πρώτης κατοικίας, εξαιρουμένων των «υπερπολυτελών» κατοικιών (που παραμένουν επίσης απροσδιόριστες).

Η επιβάρυνση της μικρής ιδιοκτησίας είναι η συνηθέστερη κριτική εξ αριστερών και εκ δεξιών στον ΕΝΦΙΑ. Ωστόσο, το σύστημα του υψηλού αφορολόγητου έχει δοκιμαστεί στο πρόσφατο παρελθόν, με πενιχρά δημοσιονομικά αποτελέσματα. Το περίφημο ΕΤΑΚ – που καθιέρωσε η κυβέρνηση Καραμανλή – πλήρωνε μόνο όποιος (έγγαμος) είχε ατομική ακίνητη περιουσία αντικειμενικής αξίας πάνω από 200.000 ευρώ. Το ΠΑΣΟΚ είχε υποσχεθεί προεκλογικά να ανεβάσει αυτό το όριο στις 400.000.

Ο φόρος δεν απέδωσε πάνω από μισό δισ. (ενώ ο στόχος του ΕΝΦΙΑ ανέρχεται στα 2,65 δισ.). Οι περιουσίες που βρίσκονταν πάνω από το όριο δεν ξεπερνούσαν το 5% των ακινήτων.

Το συμπέρασμα προκύπτει αβίαστα. Ο περιορισμός ενός φόρου μόνο στους πολύ πλούσιους, ακόμη και αν η εισπραξιμότητά του αγγίξει το 100%, δεν πρόκειται να αποφέρει τους πόρους που απαιτεί ένα αριστερό πρόγραμμα διακυβέρνησης. Οπως επισημαίνει πάλι ο Τσακαλώτος («Αυγή» 20.7.2014), «η Αριστερά παντού και πάντα υποστηρίζει ένα μοντέλο υψηλών καθολικών κοινωνικών παροχών και της γενικής φορολογίας που μπορεί να το στηρίξει. Η διαβεβαίωση πως ο πλούτος όχι των “200 οικογενειών”, αλλά πολύ περισσότερων, θα στηρίξει αυτό το σχέδιο πρέπει να είναι σαφής και καθαρή σε κάθε μας παρέμβαση».

«Ναι στον φόρο, όχι στις αντικειμενικές»

Η άλλη κριτική που ασκείται στον ΕΝΦΙΑ είναι ότι έχει επιβληθεί επί πλασματικών αξιών. Ανθρωποι που συμμετείχαν στον σχεδιασμό του φόρου αποδέχονται ότι σε πολλές περιπτώσεις οι πραγματικές αξίες βρίσκονται κάτω από τις αντικειμενικές. Επισημαίνουν, όμως, το δίλημμα με το οποίο θα βρεθεί αντιμέτωπος όποιος επιχειρήσει να εξορθολογίσει τις αντικειμενικές, προσαρμόζοντάς τες στις αγοραίες: οι μεγαλύτερες μειώσεις στις τιμές εντοπίζονται στις ακριβές περιοχές. Οι πραγματικές αξίες στα φθηνά ακίνητα έχουν υποχωρήσει πολύ λιγότερο. Μια προσαρμογή στις πραγματικές αξίες θα κατέληγε σε ελάφρυνση των ακριβών ακινήτων, ενώ τα βάρη στις φθηνές ιδιοκτησίες θα έπρεπε τουλάχιστον να διατηρηθούν στα ίδια επίπεδα, αν όχι να αυξηθούν. Η πτώση των αντικειμενικών αξιών στην παρούσα φάση θα ελαχιστοποιούσε, λένε, το αναδιανεμητικό αποτέλεσμα του φόρου.

Αποδοτικός και
γι’ αυτό μισητός

Ανεξαρτήτως ιδεολογικής τοποθέτησης, ο φόρος στην ακίνητη περιουσία αναγνωρίζεται ως ο πιο αποτελεσματικός. Η γη ως φορολογητέα ύλη είναι δεδομένη – δεν χρειάζονται «Ράμπο» για να την εντοπίσουν. Ο φόρος είναι πολύ εύκολο να υπολογιστεί και να εισπραχθεί. Επιπλέον, λένε, οι οικονομολόγοι, προκαλεί πολύ λιγότερες στρεβλώσεις σε σύγκριση με τους υπόλοιπους φόρους, π.χ. τους έμμεσους στην κατανάλωση, ή στα κέρδη των επιχειρήσεων. Υποστηρίζεται μάλιστα ότι η φορολόγηση ιδίως των αδόμητων ακινήτων λειτουργεί και ως κίνητρο επενδύσεων για την αξιοποίησή τους.

Το μεγαλύτερο μειονέκτημα του φόρου στα ακίνητα είναι ότι παντού προκαλεί λυσσαλέες αντιδράσεις. Οι οικονομολόγοι τον χαρακτηρίζουν salient tax – σε ελεύθερη μετάφραση, «οξύ φόρο». Η εξήγηση είναι απλή. Είναι μισητός ακριβώς επειδή είναι αποτελεσματικός – επειδή επιβάλλεται εύκολα και αποφεύγεται δύσκολα.

Στην Ελλάδα πρέπει να προσμετρήσει κανείς δύο επιπλέον επιβαρυντικούς παράγοντες. Πρώτον, την παραδοσιακά «ερωτική» σχέση του Ελληνα με το ακίνητο – τάση που παρατηρείται σε όλο τον ευρωπαϊκό Νότο, όπου τα ποσοστά ιδιοκατοίκησης είναι κοντά στο 80%. Και, δεύτερον, το γεγονός ότι ο ΕΝΦΙΑ επιβάλλεται από την κεντρική διοίκηση. Η είσπραξή του από την Αυτοδιοίκηση θα άμβλυνε τις κοινωνικές αντιδράσεις, καθώς θα καθιστούσε περισσότερο αισθητή την ανταποδοτικότητά του – τη διοχέτευσή του σε δράσεις και έργα τοπικής εμβέλειας.

Ο μύθος της ατμομηχανής

«Η οικοδομή είναι η ατμομηχανή της ελληνικής οικονομίας». Η φράση επαναλαμβάνεται με τέτοια συχνότητα, που σπάνια αναρωτιέται κανείς για την ορθότητά της.

Σύμφωνα με μια ανάλυση, αυτού του τύπου η ελληνική ανάπτυξη – η ανάπτυξη της αντιπαροχής και του πανωσηκώματος – είχε φτάσει στα όρια της. Τα στοιχεία είναι ενδεικτικά. Λίγο πριν ξεσπάσει η κρίση, το τέταρτο τρίμηνο του 2008, η περιουσία των ελληνικών νοικοκυριών (σύμφωνα με στοιχεία της Τραπέζης της Ελλάδος) αποτελούνταν κατά 82% από ακίνητα, κατά 17% από καταθέσεις και μόλις 1% από μετοχές.

Αυτή η υπερεπένδυση στις κατοικίες εξηγείται, κατά την ίδια ανάγνωση, από το γεγονός ότι η οικοδομή υπήρξε ανέκαθεν ο ταμιευτήρας της μαύρης οικονομίας. Πόθεν έσχες για την πρώτη κατοικία δεν υπήρχε. Κανείς δεν ήλεγχε τα κεφάλαια που πήγαιναν στην αγορά πρώτου σπιτιού. Ενα μεγάλο μέρος του μαύρου χρήματος κατέληγε στην οικοδομή.

Υπό αυτό το πρίσμα, η φορολόγηση της ακίνητης περιουσίας αναδεικνύεται σε βασικό μοχλό κοινωνικής δικαιοσύνης, καθώς στοχεύει στον αδήλωτο πλούτο που βρίσκεται «αποταμιευμένος» στην ακίνητη περιουσία. Οπως λέγεται χαρακτηριστικά, «οι μεζονέτες της χρυσής εποχής δεν είναι καταθέσεις για να φύγουν στο εξωτερικό».