[Ιδέες] Περί μεθόδου

Ο πάντα γόνιμος για αναγωγές σε κάθε πλευρά του πνευματικού πρίσματος δαιμόνιος Εφέσιος, ο Ηράκλειτος, ο επονομαζόμενος Σκοτεινός, σ’ ένα από τα αποσπάσματά του είναι απόλυτος: «οδός άνω και κάτω μία και η αυτή».

Ο δρόμος, είτε τον κατεβαίνεις είτε τον ανεβαίνεις, είναι ο ίδιος. Στην κάθοδό της ή στην άνοδό της η Σταδίου είναι ο ίδιος δρόμος. Ανεξάρτητα αν, ψάχνοντας για το οικοδόμημα που αναζητείς, αφαιρείς νούμερα ή προσθέτεις για να εντοπίσεις το Νο 32 και ανεξάρτητα αν ανεβαίνοντας το 32 είναι δεξιά σου και κατεβαίνοντας αριστερά σου.
Φυσικά ο σκοτεινός εκείνος μονήρης φιλόσοφος δεν ήταν χαρτογράφος και δεν καταπιανόταν με τη χαρτογράφηση πόλεων ή την οδοποιία. Ολοι συχνά παραβλέποντας την πολυσημία των λέξεων ξεχνάμε και την αιτία αυτής της πολυσημίας στη μακροχρόνια χρήση τους. Και ως εκ τούτου τη σημασιολογική τους φόρτιση. Η ηρακλείτεια οδός λοιπόν θα γίνει κατανοητή ως όρος μιας πνευματικής συνθήκης αν συσχετισθεί πάλι με άλλο απόσπασμα του χαμένου έργου του φιλοσόφου: «ψυχής πείρατα ουκ αν εξεύροιο πάσαν επιπορευόμενος οδόν· ούτω βαθύν λόγον έχει»: Τα όρια της ψυχής δεν θα μπορέσεις να βρεις, όποιον δρόμο κι αν περπατήσεις. Τόσο βαθιά βρίσκεται η αιτία και ο λόγος της υπάρξεώς της.
Οταν η περιπέτεια των λέξεων μας συγκινεί, τότε θα αντιληφθούμε πόσο πολυδύναμη είναι η ενδοχώρα της ηρακλείτειας οδού. Ανοδος, κάθοδος, έφοδος, δίοδος, περίοδος, σύνοδος, πάροδος, επάνοδος και βέβαια ΜΕΘΟΔΟΣ.
Ας ακολουθήσουμε τον τρόπο του Ηράκλειτου. Ο μέγας εκείνος στοχαστής, που πρώτος έβαλε στο παιχνίδι της σκέψης την εξέλιξη μέσα από τη διαλεκτική σύγκρουση των αντιθέτων (εκ των διαφερόντων η αρμονία, κάθε αρμογή, κάθε συνταίριασμα είναι ισορροπία πραγμάτων που έχουν διαφορετική φορά, διαφορετική κατεύθυνση και ένταση, παλίντονος αρμονία), πρώτος συνέλαβε και τη συνθετική και την αναλυτική πορεία της σκέψης. Αργότερα ο συστηματικός Αριστοτέλης τυποποίησε αυτή τη διαδικασία: ξεκινώντας από τα γενικότατα γένη και προσθέτοντας γνωρίσματα φτάνει συνθετικά στα ειδικότατα είδη. Ξεκινώντας από τα ειδικότατα είδη και αφαιρώντας γνωρίσματα φτάνει αναλυτικά στα γενικότατα γένη. Η άνοδος προς τα γένη, η ανάλυση και η κάθοδος προς τα είδη, η σύνθεση είναι ό,τι ονομάζουμε Μέθοδο. Και όλα αυτά, βέβαια, είναι δρόμοι, οδοί, μονοπάτια, λεωφόροι και συχνά τρίστρατα της σκέψης.
Για σκεφτείτε εκείνο το μοιραίο τρίστρατο στη Φωκίδα, στη Δαύλεια, που οδήγησε τον λύτη των αινιγμάτων Οιδίποδα στην αυτογνωσία μέσα από το ηρακλείτειο και αισχύλειο: «Πάθει μάθος»: μαθαίνω περνώντας του λιναριού τα πάθη.

Ο δρόμος του Οιδίποδα ξεκινούσε από την Κόρινθο, περνούσε από την αμφισημία των δελφικών χρησμών και κατέληγε στη Θήβα. Εφευγε από την πατρίδα για να καταλήξει στην αληθινή του πατρίδα, άρα ο πλάνης εκείνος περιπλανώμενος (πώς το λέει ο Εμπεδοκλής: «φυγάς θεόθεν και αλήτης») οδηγείται στη γνώση μέσω της πλάνης και της παραπλάνησης.
Μήπως ο Κολόμβος δεν έψαχνε να βρει την Ιαπωνία μέσω μιας νέας οδού και βρήκε την Αμερική;
Στον Ομηρο οι σημερινές και κλασικές ωστόσο προθέσεις ήταν επιρρήματα: κατά δάκρυ χέουσα (έριχνε κάτω δάκρυ), ανά βλέψας (κοιτώντας επάνω), ενί μεγάροισι (μέσα στο μέγαρο) κ.λπ. Αρα και κάθοδος, πορεία προς τα κάτω, άνοδος, πορεία προς τα πάνω. Και μέθοδος, πορεία μετά, εκ των υστέρων.

Αρα για να συγκροτήσω μια μέθοδο, επιστημονική, κριτική, πειραματική, πολιτική, οφείλω να έχω στη διάθεσή μου την εμπειρία της πορείας, ώστε χαρτογραφώντας τη διαδρομή, τους ελιγμούς, τα εμπόδια, τις ευθείες και τις παρακάμψεις, τα αδιέξοδα, τις κατωφέρειες και τις ανηφοριές, τις ανοιχτές και τις κλειστές στροφές, τις βολικές τοποθεσίες για μια στάση, τον εντοπισμό των πηγών για ξεδίψασμα, γιατί όχι τα πανδοχεία για διανυκτέρευση και τις λόχμες που μπορεί να καιροφυλακτούν ληστές ή δολοφόνοι, να μπορώ εκ των υστέρων να καταγράψω τη συνθήκη, να ομαδοποιήσω τα φαινόμενα, να εξασφαλίσω εφόδια, ώστε να αντιμετωπίσω προβλήματα διατροφής, ασφάλειας, καιρού και να προβλέψω πιθανόν και τυχαία συμβάντα και αν έχω τα κότσια να διορθώσω τη διαδρομή κατασκευάζοντας υπόγειες διαβάσεις ή χτίζοντας γέφυρες. Καμιά χαρτογράφηση δεν μπορώ να κάνω αν δεν γνωρίζω τον δρόμο.
Ετσι πώς ένας κριτικός π.χ. θα συγκροτήσει τα κριτήριά του χωρίς μέθοδο, άρα χωρίς να γνωρίζει το αντικείμενο που κρίνει και αξιολογεί;

Αν θα επιλέξεις την αναλυτική μέθοδο ή τη συνθετική για να αξιολογήσεις μια συμφωνία, ένα χορόδραμα, ένα οικοδόμημα, ένα θεατρικό κείμενο ή μια παράσταση, ένα βιβλίο, ακόμη κι ένα μεμονωμένο ποίημα ή μια ερμηνεία του χαρακτήρα του Αμλετ από έναν ηθοποιό, το στυλ μιας νουβέλας και το ντιζάιν ενός επίπλου, οφείλεις να γνωρίζεις την οδό που διήνυσε η τέχνη η συγκεκριμένη, η ερμηνευτική ιστορία ενός ρόλου και η περιπέτεια μιας αρχιτεκτονικής, ορχηστρικής, ποιητικής ή μουσικής φόρμας.
Ο μεγάλος ρώσος φορμαλιστής Προπ μελέτησε τα μαγικά παραμύθια και στη «Μορφολογία» του κωδικοποίησε τα μοτίβα και το τυπολόγιο των παραμυθιών.
Αρα η μέθοδος ανάλυσης ενός έργου εντέλει βρίσκεται μέσα στο ίδιο το έργο και πρέπει να την αναδείξεις, να την αναδύσεις και να την προβάλεις.
Είναι η συνείδηση της οδοιπορίας.
Και ως εκ τούτου δεν είναι πασπαρτού ούτε η κλίνη του Προκρούστη.