Ολα κύριε Νίκο είναι εδώ, όπως τα άφησες

Ο Νίκος Γκάτσος αναγνωρίζεται από ένα πλήθος συνομηλίκων ομοτέχνων του, ή μη, ως δάσκαλος, μ’ έναν τρόπο που τους έκανε να υπολογίζουν τη γνώμη του και να τον φοβούνται.

Αν είναι ανυπολόγιστη η προσφορά του Νίκου Γκάτσου στην ελληνική γραμματεία, δεν είναι για το μοναδικό ποιητικό του έργο την «Αμοργό», και για ό,τι σήμαινε αυτό την ώρα που εξεδόθη. Εστω και αν αποκαλύπτει πώς ένας γνήσιος, μεγάλος ποιητής «καθαρίζει» μ’ έναν σπάνια αντρίκειο τρόπο τους λογαριασμούς του με τον χρόνο. Μ’ ένα μόνο βιβλίο, αντί να επιμένει γράφοντας και εκδίδοντας σε τακτά χρονικά διαστήματα ένα ακόμη ποιητικό βιβλίο. Η προσφορά του Νίκου Γκάτσου είναι ανυπολόγιστη γιατί έχει τον χαρακτήρα ενός παλιρροιακού κύματος. Με τα τραγούδια του και με τις μεταφράσεις του των θεατρικών έργων, έτσι όπως και τα πρώτα και τα δεύτερα κυρίως ακούγονται αντί να διαβάζονται, διοχέτευσε μια ασύλληπτη ποιότητα λόγου σε όλο το σώμα της ελληνικής κοινωνίας – ποιότητα λόγου με την οποία τα χαμηλότερα μορφωτικώς στρώματά της δεν θα έρχονταν ποτέ σε επαφή σε περίπτωση που έπρεπε να διαβαστεί ως κείμενο. Ο Γκάτσος ως δημιουργός τίμησε την προφορικότητα με τις ίδιες ακριβώς προϋποθέσεις με τις οποίες θα διατύπωνε τα διανοήματά του πάνω στο πιο ανθεκτικό χαρτί. Κερδίζοντας ταυτόχρονα την ισχυρότερη μορφή αθανασίας, που είναι η ανωνυμία, καθώς ένα πλήθος ανθρώπων σιγοψιθυρίζει τα τραγούδια του, ή ακούει τις μεταφράσεις του στο θέατρο, χωρίς να γνωρίζει ότι είναι ο Γκάτσος που έχει γράψει τα πρώτα και έχει φιλοτεχνήσει τις δεύτερες. Με την αναγνώρισή του επίσης από ένα πλήθος συνομηλίκων ομοτέχνων του, ή μη, ως δάσκαλου, μ’ έναν τρόπο που τους έκανε να υπολογίζουν τη γνώμη του και να τον φοβούνται. Κι αν ο Νίκος Καζαντζάκης υπήρξε για τον Παντελή Πρεβελάκη ο «διδάχος» του, την ίδια ιδιότητα θα χρησιμοποιούσαν, για τον Νίκο Γκάτσο, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Βασίλης Βασιλικός, ο Μένης Κουμανταρέας, ο Μάνος Ελευθερίου και άλλοι πολλοί. Το έχει ομολογήσει ευθαρσώς ο Χατζιδάκις σε μια συνέντευξή του λέγοντας: «Ο Γκάτσος είναι ένας δάσκαλος με την πλατύτερη έννοια. Είχα την τύχη να εισπράξω πολύτιμα μαθήματα, ιδίως σε μια περίοδο, μετά την απελευθέρωση, που οι συνομήλικοί του φίλοι έφυγαν στην Ευρώπη, και οι δικοί μου πάλι το ίδιο. Και μείναμε οι δυο μας στο πατάρι του Λουμίδη ή του Πικαντίλι να μιλάμε».

Χάρη στην ιδιότητά του ως δασκάλου, που ο λόγος του έρρεε δίχως να τον κεφαλαιοποιεί, έχουμε τη χαρά αν και δημοσιευμένο πριν από 53 χρόνια σε εφημερίδα, χωρίς ποτέ να έχει καταχωρισθεί σε βιβλίο, «να ανακαλύπτουμε» σήμερα το κείμενο του Νίκου Γκάτσου για το αμερικανικό θέατρο. Ενα κείμενο διαχρονικά – άρα και αυτή τη στιγμή – επίκαιρο για δυο κυρίως λόγους. Επειδή μια πενηντακονταετία μπορεί να λογαριαστεί και ένα μέτρο σύγκρισης αντιλαμβάνεται κανείς πόσο προχωρημένη μπορεί να θεωρηθεί η τοτινή κοινωνία των γραμμάτων, αφού στο πρόσωπο του Νίκου Γκάτσου αναγνωρίζεις κάτι δυσεύρετο, αν όχι ανύπαρκτο σήμερα. Ενας ποιητικός ταγός να μιλάει για ξένους δημιουργούς και έργα, που αν και πολλοί τα συζητούσανε ήδη, μπορούσε ο ίδιος να τα εκτοξεύει σε ένα μακρινό μέλλον. Εστω και αν δεν ήταν μόνος του στην κίνηση αυτή και μια πλειάδα δημιουργών, όπως ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Μάριος Πλωρίτης, με κορυφαίο τον Κάρολο Κουν, τον πλαισιώνανε μέσα στο μακρύ ταξίδι της δικής τους μέρας μέσα στη νύχτα του μέλλοντος.