Μάρθα Νούσμπαουμ: Η φιλόσοφος που τιθασεύει τον θυμό

Εχει ειπωθεί ακόμα και ότι είναι ντίβα – μια παρατήρηση σχετικά συνηθισμένη για γυναίκες που διαπρέπουν σε πεδία υψηλών διανοητικών απαιτήσεων. Η Μάρθα Νούσμπαουμ πάντως, καθηγήτρια της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Σικάγου, το απόγευμα της Τρίτης στο ξενοδοχείο President δεν εμφανίστηκε ακριβώς ως τέτοια. Επρόκειτο να μιλήσει στο συνέδριο «Η ανθρώπινη ανάπτυξη σε εποχές κρίσης – Επαναπροσέγγιση της κοινωνικής δικαιοσύνης» που συνδιοργανώνουν το Human Development and Capability Association (HDCA), το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και το Bielefeld Centre. Και αφού κατέφθασε ενδεδυμένη κομψά, διαπραγματεύτηκε τη διάρκεια της ομιλίας της με ένα υπόστρωμα ευγενικής αυστηρότητας, πήρε θέση στο πόντιουμ.

Ο τίτλος της ήταν «Η αδικία και η αμφίβολη αξία του θυμού». Δεν έκανε κάποια πιασάρικη αναφορά στους «Αγανακτισμένους». Ξετύλιξε το επιχείρημά της εκκινώντας από τις Ευμενίδες του Αισχύλου και τη μετάβαση που υφίστανται στο έργο. Από τρομακτικές και απωθητικές, πείθονται από την Αθηνά να υιοθετήσουν μια νέα γκάμα συναισθημάτων απέναντι στην πόλη και ανταμείβονται για αυτό. «Ο Αισχύλος», είπε η ομιλήτρια, «δείχνει έτσι ότι η πολιτική δικαιοσύνη δεν τοποθετεί απλώς ένα κλουβί γύρω από τη μνησικακία. Τη μεταμορφώνει θεμελιωδώς από κάτι απάνθρωπο, παθιασμένο, αιμοδιψές, σε κάτι ανθρώπινο, που αποδέχεται τη λογική, συνετό και μετρημένο, που προστατεύει τη ζωή αντί να την απειλεί».

Ηταν μια ομιλία που αντανακλούσε ένα μέρος μόνο των θεωρητικών ενδιαφερόντων της. Από τη δεκαετία του ’80 που συνεργάστηκε με τον νομπελίστα οικονομολόγο Αμάρτια Σεν (επίσης παρών στο συνέδριο), η Νούσμπαουμ προώθησε την «προσέγγιση των δυνατοτήτων» του, αλλά και την εμπλούτισε. Εφτασε να έχει ένα συγγραφικό έργο που καταπιάνεται με θέματα φιλοσοφίας του δικαίου, ηθικής, φύλου και άλλα. Από τα λίγα βιβλία της που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά (και στα οποία θα προστεθεί το «Love’s Knowledge»), εκείνο με τίτλο «Οχι για το κέρδος» (Κριτική) είχε συζητηθεί αρκούντως.

Οπως και να ‘χει, στην περί θυμού διάλεξή της, η Νούσμπαουμ ανέφερε ότι στη δικαιοσύνη «η εποικοδομητική και προοδευτική σκέψη για το πώς θα αντιμετωπιστεί συνολικά το κοινωνικό πρόβλημα της αδικοπραγίας είναι που πρέπει να μας απασχολεί, όχι η κούφια φαντασίωση της εκδίκησης». Επικαλέστηκε τη στάση του Γκάντι, του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ ή του Νέλσον Μαντέλα. Επεισε άραγε το κοινό της; Η 28χρονη Λίζια από τη Νικαράγουα, υποψήφια διδάκτωρ Κοινωνιολογίας, θα έλεγε ότι βρήκε ενδιαφέρουσα τη μετάφραση του παραδείγματος των τριών αυτών προσωπικοτήτων σε καθημερινές πρακτικές. Ο 41χρονος Τεντάγι από τη Νότια Αφρική, υποψήφιος διδάκτωρ Αφρικανικών Σπουδών, θα έλεγε ότι η διάλεξη ήταν εντυπωσιακή, εκείνος όμως είχε τις επιφυλάξεις του. «Δηλαδή δεν χρειάζεται», αναρωτιόταν, «μια κάποια επανόρθωση για τη δουλεία ή την αποικιοκρατία;».