Πλέον δεν υπάρχει γυρισμός για την Τουρκία

Η Τουρκία έχει από χθες νέα κυβέρνηση. Ο Ταγίπ Ερντογάν είναι πιο ισχυρός από ποτέ. Πού πηγαίνει η γειτονική μας χώρα; Τι εννοεί ο νέος πρωθυπουργός, ο Αχμέτ Νταβούτογλου, όταν μιλά για «παλινόρθωση»; Αναζητώντας απαντήσεις, «τα ΝΕΑ» μίλησαν με έναν από τους γνωστότερους καθηγητές και συγγραφείς της Τουρκίας, τον Μπασκίν Οράν.

Στα 12 χρόνια εξουσίας του ΑΚΡ, από την «προωθημένη δημοκρατία», όπως είχε ονομάσει ο Ερντογάν το πρώτο διάστημα διακυβέρνησής του, περνάμε στη «νέα Τουρκία». Πώς αξιολογείτε αυτή τη μετάβαση;

Επειδή δεν είναι δυνατή μια μετάβαση από μια «προωθημένη δημοκρατία» σε μια «πιο προωθημένη δημοκρατία», η «νέα Τουρκία» στην οποία θα περάσουμε θα είναι συμβατή με τη λογική «θέλουμε να μεγαλώσουμε μια θρησκευόμενη νεολαία». Οπως, για παράδειγμα, οι κεμαλιστές προσπάθησαν να καταστήσουν αδύνατη την πρόσβαση στα ανώτατα ιερατικά διδασκαλεία (τα ιμάμ χατίπ), έτσι και στη «νέα Τουρκία» θα καταστεί αδιανόητο να μην πηγαίνεις στα διδασκαλεία. Από αυτό βγάλτε τα συμπεράσματά σας.

Ανησυχείτε για την ποιότητα της δημοκρατίας στην Τουρκία μετά την εκλογή του Ερντογάν στην προεδρία;

Η πορεία του καθεστώτος Ερντογάν μέχρι τα τέλη του 2010 είχε πολλές διακυμάνσεις, αλλά ήταν μια πορεία που τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό κινήθηκε, σε μεγάλο βαθμό, προς την κατεύθυνση της επανόρθωσης των αδικιών και των λαθών του παρελθόντος. Από το 2011 και μετά, άρχισε να κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση και έτσι συνεχίζει μέχρι τώρα. Αυτό όμως θα φέρει αρνητικές εξελίξεις. Από την άλλη, ας μην έχει κανείς την ψευδαίσθηση ότι η πολιτική του «ενός ανδρός» που εφαρμόζει  ο Ερντογάν είναι επιτυχημένη. Μπορεί αυτή τη στιγμή να βρίσκεται στο απόγειο, αλλά είναι απαρέγκλιτος κανόνας ότι το απόγειο είναι ταυτόχρονα και η αρχή της πτώσης. Οι δημοκρατικές εμπειρίες που κέρδισε η Τουρκία στα 90 χρόνια της, ειδικότερα δε τα χρόνια μετά τη στρατιωτική χούντα της 12ης Σεπτεμβρίου 1982, δεν επιτρέπουν πολιτικές του «ενός ανδρός». Βέβαια, έχουμε ακόμα πολλά να τραβήξουμε, έτερον εκάτερον.

Η διαδοχή του Νταβούτογλου στην πρωθυπουργία με τις ευλογίες του Ερντογάν πού αποσκοπεί;

Είναι δεδομένο ότι ο Ερντογάν θέλει να συνεχίσει κρατώντας ο ίδιος τα ηνία. Ο Νταβούτογλου είναι, όπως και ο ίδιος, ισλαμιστής. Δεν έχει εμπειρίες διαχείρισης εσωτερικών πολιτικών, είναι ένας ακαδημαϊκός που ασχολούνταν με την εξωτερική πολιτική. Επίσης, δεν έχει ερείσματα στην κομματική βάση του ΑΚΡ. Ο Ερντογάν τον επέλεξε ως διάδοχό του έχοντας υπόψη αυτές τις ιδιότητες. Δεν γνωρίζω ποια μπορεί να είναι τα ενδεχόμενα στη μεταξύ τους συνεργασία. Ισως ο Νταβούτογλου μπορέσει να ασκήσει αρμονική διαχείριση, επειδή κινείται στο ίδιο ιδεολογικό πλαίσιο με τον Ερντογάν. Από την άλλη, η ψυχολογική κατάσταση – η οποία έχει φτάσει σε κλινικά επίπεδα – του «ενός ανδρός» στην οποία βρίσκεται ο Ερντογάν μπορεί να προκαλέσει τριβές, όποια και αν είναι η συμπεριφορά του Νταβούτογλου. Σε κάθε περίπτωση, είμαστε ακόμα στην αρχή, ο χρόνος θα δείξει.

Ο Νταβούτογλου στην πρώτη του ομιλία ως πρωθυπουργός έκανε αναφορά στον όρο «κίνημα παλινόρθωσης». Τι εννοούσε με αυτό;

Η πολιτική του κεμαλισμού συνοψιζόταν στη σύνθεση «τούρκος μουσουλμάνος», με έμφαση στο εθνοτικό χαρακτηριστικό της ταυτότητας. Η πολιτική του Ερντογάν συνοψίζεται στο «μουσουλμάνος Τούρκος» με προτεραιότητα στο θρησκευτικό στοιχείο της ταυτότητας. Οταν ο Νταβούτογλου μιλούσε για παλινόρθωση, είχε στο μυαλό του την ταυτότητα που δίνει έμφαση στο θρησκευτικό χαρακτηριστικό. Θέλει να πιέσει αθόρυβα  την κοινωνία ώστε να ζήσει σύμφωνα με τις μουσουλμανικές αρχές και αξίες και δεν θέλει να υποπέσει στα ίδια σφάλματα και να διαπράξει τις ίδιες αδικίες που έκανε ο κεμαλισμός στα θέματα των μη μουσουλμανικών μειονοτήτων και των Κούρδων.

Ομως, το επαναλαμβάνω, αυτή είναι μια αντιδημοκρατική κατάσταση και πλέον δεν υπάρχει γυρισμός για την Τουρκία. Θα υπάρξει ξέσπασμα. Μη βλέπετε που τώρα φαίνεται σαν να μην ασχολείται κανείς με τα σκάνδαλα διαφθοράς και διασπάθισης δημόσιου χρήματος. Οταν σκάσει η φούσκα, όλα αυτά θα επανέλθουν στην επικαιρότητα. Αυτή τη στιγμή ο Ερντογάν μπορεί να παίζει μόνος, αλλά η συνέχιση της ίδιας πολιτικής θα οδηγήσει στη δημιουργία αντίπαλου πολιτικού δέους.

Και αν τώρα οι υποστηρικτές του ΑΚΡ είναι ευχαριστημένοι, αυτό συμβαίνει λόγω της καταπίεσης που υπέστησαν στο παρελθόν. Πλέον είναι στην εξουσία, ηρέμησαν. Υπάρχει ένας γενικός κανόνας: όλες, μα όλες, οι πολιτικές ομάδες αλληλοϋποστηρίζονται όταν βρίσκονται κάτω από πίεση. Καμία πολιτική ομάδα δεν μπορεί να παραγάγει δημοκρατία ούσα υπό πίεση. Και με τον όρο δημοκρατία, εννοώ τις διαφορετικές φωνές και τις διαφορετικές πρακτικές. Για τους ισλαμιστές, η καταπίεση σταμάτησε με την άνοδο του ΑΚΡ στην εξουσία και εξαφανίστηκε με τον αποκλεισμό του στρατού από τα πολιτικά πράγματα. Στο εσωτερικό των ισλαμιστών, τώρα κάνουν την εμφάνισή τους ομάδες που φέρουν διαφορετικές φωνές: οι Αντικαπιταλιστές Μουσουλμάνοι, οι Φεμινίστριες Μουσουλμάνες, οι Νέοι Θεοσεβούμενοι, οι Πιστοί Μουσουλμάνοι, οι Συνειδητοί Μουσουλμάνοι, οι Μουσουλμάνοι Αρνητές Συνείδησης. Αυτοί προς το παρόν είναι μια χούφτα άνθρωποι. Η πρώτη δήλωση Νταβούτογλου ήταν «δεν θα επιτρέψουμε τις διαβολές (που προκαλούν διχόνοια) στο κόμμα». Αυτό που εννοούσε όμως με τον όρο «διαβολή» ήταν η εσωκομματική δημοκρατία, η ύπαρξη δηλαδή διαφορετικών απόψεων μέσα στο κόμμα. Τη στιγμή που οι διαφορετικές φωνές αρχίζουν να βρίσκουν σιγά σιγά έκφραση, η αυταρχικότητα του Ερντογάν ολοένα και αυξάνεται.

Αν θέλετε να το δείτε και από φιλοσοφική σκοπιά, η θρησκεία είναι η ιδεολογία που κρατούσε σε συνοχή τις αγροτικές κοινωνίες. Στην  εποχή της παγκοσμιοποίησης, δηλαδή του διεθνούς καπιταλισμού, το άτομο μπορεί να πιστεύει σε μια θρησκεία αν το επιθυμεί, αλλά κανείς δεν μπορεί να του επιβάλει τη μία ή την άλλη θρησκεία. Αντιδρά.

Θα μπορέσει ο Νταβούτογλου να αντιμετωπίσει ενδεχόμενες εσωκομματικές ρήξεις;

Είναι πρόβλημα για αυτόν το γεγονός ότι δεν έχει ερείσματα στην κομματική βάση. Επίσης, είναι αρκετά πιθανό το ενδεχόμενο να προκύψουν κινήματα δυσαρεστημένων στελεχών γιατί πολλά από τα προβεβλημένα πρόσωπα του κόμματος δεν θα συμμετάσχουν στις εθνικές εκλογές λόγω της συμπλήρωσης τριών θητειών. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο Ερντογάν θα βρει για αυτούς «ψιχία εξουσίας», αλλά δεν είναι σίγουρο κατά πόσο μπορούν να ικανοποιηθούν με αυτά.

Μετά την αποτυχία στις προεδρικές εκλογές η αξιωματική αντιπολίτευση βρίσκεται σε κρίση, ενώ είναι φανερό ότι έχασε ένα κομμάτι των αριστερών ψηφοφόρων της. Πώς αξιολογείτε το επόμενο διάστημα;

Για να προκύψει κάτι καλό από το CHP (Λαϊκό Κόμμα), θα πρέπει να διασπαστεί. Αλλά είναι δύσκολο να διώξει τον σκληρό κεμαλικό πυρήνα πριν από τις βουλευτικές εκλογές του 2015. Από την άλλη, αν δε διασπαστεί, δεν μπορεί να σταθεί ως αξιόμαχος αντίπαλος.

Σε όλη την ιστορία του, το Λαϊκό Κόμμα έχει ανέβει μόνο μία φορά στην εξουσία κερδίζοντας την πλειοψηφία σε εκλογές. Και αυτό έγινε όταν απέβαλε την κεμαλική του ταυτότητα και στράφηκε προς τα αριστερά του Κέντρου. Μόνο έτσι μπορεί να προκύψει κάτι καλό από το Λαϊκό Κόμμα, όταν ασπαστεί και υπερασπιστεί τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις ελευθερίες των μειονοτήτων. Αν δεν γίνει αυτό, δεν έχει καμία τύχη.

Η Ευρώπη ζει την άνοδο του ρατσισμού, του ευρωσκεπτικισμού, της ξενοφοβίας. Η Μέση Ανατολή βλέπει την άνοδο τζιχαντικών ομάδων την ίδια στιγμή που οι πόλεμοι μαίνονται στην περιοχή. Πώς επηρεάζει αυτή η κατάσταση την Τουρκία;

Ενας από τους λόγους ανόδου αυτών των τάσεων στην Ευρώπη είναι οι μεταναστευτικές ροές στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών χωρών. Αυτό τώρα τελευταία συμβαίνει και στην Τουρκία με τους Σύρους και τις αντιδράσεις που προκαλεί η έλευσή τους. Η κατάσταση στην ΕΕ δεν επηρεάζει την Τουρκία γιατί ούτως ή άλλως με τη μιζέρια που διατρέχει τη δημοκρατία της, η Τουρκία δεν μπορεί να θέτει σοβαρά υποψηφιότητα για ένταξη.

Στο μέτωπο της Μέσης Ανατολής, η άνοδος τζιχαντικών τρομοκρατικών ομάδων θα βλάψει τον Ερντογάν μόνο, κανέναν άλλο. Γιατί ο ισλαμιστής Ερντογάν ήταν που έλεγε συνέχεια «οι ισλαμιστές δεν κάνουν γενοκτονίες, οι ισλαμιστές δεν τρομοκρατούν». Επιπλέον, είναι ηλίου φαεινότερον ότι τρομοκρατικές ομάδες, όπως το Ισλαμικό Κράτος, χρησιμοποιούν την Τουρκία ως βάση για τη μεταφορά πολεμικού και τεχνικού υλικού. Νομίζετε ότι η Ολλανδία αποσύρει τους πυραύλους Πάτριοτ (σ.σ οι πύραυλοι που είχαν στηθεί κοντά στα σύνορα με τη Συρία) επειδή κοστίζει η συντήρησή τους;

Ολα αυτά σιγά σιγά συσσωρεύονται και μαζί με τα σκάνδαλα διαφθοράς και δωροδοκίας θα γίνουν ένα επικίνδυνο κράμα, κάτι τελικά θα συμβεί.

ΕΙΠΕ
Επειδή δεν είναι δυνατή μια μετάβαση από μια «προωθημένη δημοκρατία» σε μια «πιο προωθημένη δημοκρατία», η «νέα Τουρκία» στην οποία θα περάσουμε θα είναι συμβατή με τη λογική «θέλουμε να μεγαλώσουμε μια θρησκευόμενη νεολαία»

Μπορεί αυτή τη στιγμή ο Ερντογάν να βρίσκεται στο απόγειο, αλλά είναι απαρέγκλιτος κανόνας ότι το απόγειο είναι ταυτόχρονα και η αρχή της πτώσης

Η άνοδος τρομοκρατικών ομάδων τζιχαντιστών θα βλάψει τον Ερντογάν μόνο, κανέναν άλλο. Γιατί ο ισλαμιστής Ερντογάν ήταν που έλεγε συνέχεια «οι ισλαμιστές δεν κάνουν γενοκτονίες, οι ισλαμιστές δεν τρομοκρατούν»

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ
Γεννημένος στη Σμύρνη το 1945, ο Μπασκίν Οράν θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους τούρκους διανοητές του 20ού αιώνα. Είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Αγκυρας. Το 2004 συνέγραψε την έκθεση για τα Δικαιώματα των Μειονοτήτων και τα Πολιτιστικά Δικαιώματα λόγω της οποίας οδηγήθηκε στο δικαστήριο, κατηγορούμενος με βάση το άρθρο 301 για «σπίλωση της τουρκικότητας». Αρθρογραφεί σε εφημερίδες και έχει γράψει πολλά βιβλία για τις μη μουσουλμανικές μειονότητες, την τουρκική εξωτερική πολιτική και τον εθνικισμό.