Οι σοσιαλδημοκράτες στην παγίδα των ελλειμμάτων

Βρισκόμαστε στο 1931. Η γερμανική οικονομία καταρρέει. Οι Ναζί καλπάζουν. Τα συνδικάτα ζητούν να δοθεί έμφαση στην καταπολέμηση της ανεργίας. Και το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα παραμένει φυλακισμένο στα διλήμματά του, που είναι και διλήμματα όλων των ευρωπαϊκών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων της εποχής. Να στηρίξει την «αστική» κυβέρνηση μπροστά στον κοινό εχθρό; Να αγωνιστεί για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των εργατών ή να περιμένει να πέσει ο καπιταλισμός σαν ώριμο φρούτο και να έλθει ως φυσικό επακόλουθο ο σοσιαλισμός;

Την κρίσιμη αυτή στιγμή εμφανίζεται ένας ρώσος εμιγκρές, ο Βλαντίμιρ Βοϊτίνσκι, με ένα επαναστατικό σχέδιο: να δαπανηθούν περίπου δύο δισεκατομμύρια μάρκα για τη δημιουργία θέσεων εργασίας, που θα είναι «κοινωνικά χρήσιμες», θα αμείβονται με ανταγωνιστικούς μισθούς και θα βοηθήσουν να δημιουργηθεί η βάση για μια αυτοτροφοδοτούμενη ανάκαμψη. Το σχέδιο, που αναγνωρίζει ότι σε πρώτη φάση είναι αναπόφευκτη η εμφάνιση δημοσιονομικού ελλείμματος, γίνεται γνωστό ως WTB, από τα ονόματα του Βοϊτίνσκι και των δύο στελεχών του SPD που το προσυπογράφουν, του Φριτς Τάρνοβ και του Φριτς Μπάαντε. Το συνδικαλιστικό κίνημα το αγκαλιάζει και ετοιμάζει μια μεγάλη εκστρατεία στον Τύπο για να το προβάλει. Αλλά η ηγεσία του κόμματος έχει διαφορετική άποψη. Οι «μεταρρυθμιστές» απορρίπτουν τη χρηματοδότηση από τον προϋπολογισμό για να μη δημιουργηθεί έλλειμμα. Η αριστερή πτέρυγα πιστεύει ότι η κατάσταση είναι ώριμη για να εφαρμοστεί μια ολοκληρωμένη «σοσιαλιστική» στρατηγική. «Το σχέδιο WTB είναι μη μαρξιστικό και απειλεί τα ίδια τα θεμέλια του προγράμματός μας», διακηρύσσει ο Ρούντολφ Χίλφερντινγκ, ο σημαντικότερος θεωρητικός του κόμματος για θέματα οικονομίας.

Τελικά το σχέδιο απορρίπτεται. Στις εκλογές του Ιουλίου του 1932, το SPD χάνει για πρώτη φορά από το 1912 την πρωτιά από το ναζιστικό κόμμα, που εκτοξεύεται από το 21,6% στο 37,3%. Πανικόβλητη, η ηγεσία συμφωνεί να επανεξετάσει το σχέδιο WTB. «Χάνουμε έδαφος», προειδοποιεί ο Βοϊτίνσκι. «Δεν υπάρχει χρόνος για χάσιμο. Πρέπει να γίνει κάτι πριν να είναι πολύ αργά». Oμως είναι ήδη πολύ αργά. Η βαθιά ριζωμένη ορθόδοξη μαρξιστική παράδοση του κόμματος δεν το αφήνει να αντιληφθεί την κρισιμότητα της κατάστασης. Στις 30 Ιανουαρίου 1933, ο Χίτλερ γίνεται καγκελάριος. Οσο για τον Βοϊτίνσκι, θα διαφύγει στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου θα συνεισφέρει στην εκπόνηση του Νιου Ντιλ.

Την παραπάνω διδακτική ιστορία τη διηγείται η Σέρι Μπέρμαν στο συναρπαστικό της βιβλίο της «Το Πρωτείο της Πολιτικής. Η Σοσιαλδημοκρατία και η Ευρώπη του 20ού αιώνα» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης). Οκτώ δεκαετίες αργότερα, τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Ευρώπης δεν βρίσκονται σε πολύ καλύτερη κατάσταση. Ομηροι μιας ορθοδοξίας που χθες ήταν μαρξιστική και σήμερα φιλελεύθερη, έρμαια πιέσεων τόσο από τα δεξιά όσο και από τα αριστερά, εμφανίζονται ανίκανα να διατυπώσουν δικές τους προτάσεις, να προτείνουν πρωτότυπες λύσεις, να χαράξουν δική τους πορεία. Την ατζέντα τη βάζουν άλλοι, που ορίζουν και τους κανόνες. Οι φωνές των αιρετικών «πνίγονται». Και κερδισμένη είναι, πάλι, η ακροδεξιά.

Η πιο επικίνδυνη παγίδα στην οποία έχει πέσει η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία είναι η μείωση των ελλειμμάτων. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι το έλλειμμα πρέπει να παραμένει εντός λογικών ορίων. Μια χώρα δεν μπορεί να καταναλώνει διαρκώς περισσότερα απ’ όσα παράγει, στην Ελλάδα πληρώνουμε ακριβά το «πάρτι» των προηγούμενων δεκαετιών. Ομως η απότομη μείωση του ελλείμματος σε συνθήκες ύφεσης, χωρίς τη λήψη μέτρων για την καταπολέμηση της ανεργίας και την προστασία των ευάλωτων κοινωνικών στρωμάτων, είναι καταστροφική. Ολοι οι σοβαροί οικονομολόγοι το ξέρουν. Ολοι οι μεγάλοι διανοούμενοι το έχουν επισημάνει. Σχετικές προειδοποιήσεις έχουν απευθύνει ακόμη και η αμερικανική κυβέρνηση, ακόμη και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Οπως όμως τη δεκαετία του 1930, έτσι και σήμερα, τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα φοβούνται να υποστηρίξουν οποιαδήποτε πολιτική θα είχε ως συνέπεια να αυξηθεί το έλλειμμα. Γιατί;

Η κυβερνητική κρίση που ξέσπασε αυτή την εβδομάδα στη Γαλλία έδειξε για άλλη μια φορά την κυριαρχία και παντοδυναμία του «δόγματος Μέρκελ». Αν εξαιρεθούν οι θεατρινισμοί για τους οποίους διακρινόταν πάντα ο αποπεμφθείς υπουργός Οικονομίας Αρνό Μοντμπούρ, αυτά που είπε στη συνέντευξή του στη Μοντ δεν είχαν τίποτα το σκανδαλώδες. Να μη μας πιάνει υστερία με τα ελλείμματα. Να δώσουμε τέλος στην παράλογη πολιτική της λιτότητας, που οδηγεί την ευρωζώνη όλο και βαθύτερα στην ύφεση. Να ακολουθήσουμε τον «κανόνα των τριών τρίτων» με τα χρήματα που εξοικονομούνται από τη μείωση των δαπανών: ένα τρίτο για το χρέος, ένα τρίτο για τις επιχειρήσεις, ένα τρίτο για τα νοικοκυριά. Και να τρίξουμε λίγο τα δόντια στη γερμανική Δεξιά.

Η παραίτηση της κυβέρνησης προκειμένου να εκδιωχθούν ο ίδιος και οι ομοϊδεάτες του υπακούει μάλλον σε πολιτικές σκοπιμότητες του προέδρου Ολάντ (του «επιθεωρητή Κλουζό της γαλλικής πολιτικής», όπως τον αποκάλεσε το περιοδικό Νιου Γιόρκερ), παρά στην ανάγκη να τηρηθεί απαρέγκλιτα μια ορθόδοξη οικονομική πολιτική. Αλλωστε, όταν το 1999 ο τότε καγκελάριος της Γερμανίας Γκέρχαρντ Σρέντερ απέπεμπε τον δικό του αντάρτη, τον υπουργό Οικονομικών Οσκαρ Λαφοντέν, επειδή είχε επιτεθεί για πολλοστή φορά κατά των επιχειρήσεων, ο ίδιος ο Ολάντ (που τότε ήταν πρώτος γραμματέας του Σοσιαλιστικού Κόμματος) έλεγε ότι η κυβέρνηση Σρέντερ είναι «άρρωστη» και ότι η γερμανική Αριστερά δεν είναι πια πρότυπο για τη γαλλική Αριστερά…

Ολοι γνωρίζουν ότι αυτό που χρειάζεται σήμερα η Ευρώπη είναι ένα φιλόδοξο σχέδιο ανάκαμψης, που δεν μπορεί παρά να στηρίζεται σε έναν βαθμό στον δανεισμό. Στο κάτω κάτω, ούτε η Ευρωπαϊκή Ενωση ούτε η ευρωζώνη είναι χρεωμένες. Ο ίδιος ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, που προτάθηκε από την Κεντροδεξιά για την προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, έχει προτείνει ένα σχέδιο 300 δισεκατομμυρίων ευρώ σε βάθος τριετίας για να στηριχθούν η ανάπτυξη και η απασχόληση. Γερμανοί οικονομολόγοι έχουν προτείνει ήδη από το 2012 τα «project bonds», που μπορεί να μην είναι τόσο φιλόδοξα όσο τα ευρωομόλογα, συνιστούν όμως μια συγκεκριμένη πρόταση για διέξοδο από την κρίση. Ολα αυτά τα σχέδια όμως προσκρούουν στην άρνηση του Βερολίνου. Γιατί;

Οι απαντήσεις που έχουν δοθεί κατά καιρούς είναι πολιτικές (η Γερμανία δεν έχει πλέον ανάγκη την Ευρώπη και στρέφεται προς την Κίνα, την Ινδία, τις Ηνωμένες Πολιτείες), οικονομικές (η Γερμανία φοβάται ότι θα πληρώνει εκείνη την επιπολαιότητα των χωρών του Νότου), ακόμη και ηθικές (στα γερμανικά, η λέξη Schuld σημαίνει και χρέος και ενοχή, με άλλα λόγια οι χρεωμένες χώρες είναι ένοχες και πρέπει να επανορθώσουν).

Οποια κι αν είναι η σωστή απάντηση, ή μάλλον ο σωστός συνδυασμός απαντήσεων, η ευρωπαϊκή Κεντροαριστερά οφείλει να αναλάβει επιτέλους την πρωτοβουλία των κινήσεων. Σε εθνικό επίπεδο γίνονται ενδιαφέροντα πράγματα. Στην Ιταλία, ο Ρέντσι λαμβάνει μέτρα για τους ανέργους. Στην Αυστρία της πιο χαμηλής ανεργίας στην ευρωζώνη, ο αντικαγκελάριος και υπουργός Οικονομικών αναγκάστηκε αυτή την εβδομάδα να παραιτηθεί επειδή ήταν αντίθετος στην ιδέα να πληρώσουν οι πλούσιοι για να ανακουφιστούν τα νοικοκυριά. Ολα αυτά όμως είναι αποσπασματικά. Αυτό που χρειάζεται είναι μια τολμηρή και επιθετική πολιτική σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε το ευρωπαϊκό καράβι που είχε χθες στο εξώφυλλό του ο «Εκόνομιστ» να μην πέσει στις ξέρες.

Ο Φρανσουά Ολάντ φιλοξενεί σήμερα το πρωί τους ευρωπαίους σοσιαλδημοκράτες στο Παρίσι και το απόγευμα θα ζητήσει επισήμως στις Βρυξέλλες την πραγματοποίηση μιας έκτακτης συνόδου της ευρωζώνης για την έξοδο από τη μακρά στασιμότητα που απειλεί την Ευρώπη. Προφανώς ετοιμάζει κι ένα συγκεκριμένο σχέδιο. Θα μπορούσε μάλιστα, μιμούμενος τον Βοϊτίνσκι, να το ονομάσει HR, από το επίθετο το δικό του και του Ρέντσι. Οι συμβολισμοί είναι πάντα χρήσιμοι.