Το πειραματικό φάρμακο μπορεί να σώσει ζωές. Αλλά ποιες;

Καθώς πεθαίνουν εκατοντάδες κάτοικοι της Αφρικής από την επιδημία του Εμπολα, ορισμένοι ακτιβιστές λένε ότι ήταν λάθος που τα εξαιρετικά λιγοστά αποθέματα ενός πειραματικού φαρμάκου δόθηκαν αρχικά μόνο σε δύο αμερικανούς εργαζομένους ανθρωπιστικών αποστολών στην περιοχή.

Αλλοι όμως αναρωτιούνται: τι θα είχε γίνει αν αυτά τα πρώτα φάρμακα – τα οποία δεν είχαν χρησιμοποιηθεί ποτέ σε ανθρώπους, ενώ δεν είχαν ολοκληρωθεί καν οι προβλεπόμενες τυπικές δοκιμές σε πειραματόζωα – είχαν δοθεί πρώτα σε ασθενείς από την Αφρική;

«Θα είχε γίνει πρωτοσέλιδο που θα έλεγε: οι Αφρικανοί χρησιμοποιούνται ως ινδικά χοιρίδια για φάρμακα αμερικανικής φαρμακοβιομηχανίας» είπε ο διευθυντής της Caprisa δρ Σαλίμ Αμπντούλ Καρίμ, που είναι ερευνητικό κέντρο για το AIDS στη Νότια Αφρική.

Η ιστορία τέτοιων διαμαχών όσον αφορά τις δοκιμές φαρμάκων στην Αφρική είναι μόνο μία από τις πολυπλοκότητες που αντιμετώπιζαν οι δημόσιες Αρχές Υγείας καθώς προσπαθούσαν να λάβουν την ιδιαίτερα δύσκολη απόφαση αν πρέπει να δώσουν αυτό το φάρμακο, πιθανότατα και άλλα πειραματικά στις χώρες που έχουν πληγεί από τον Εμπολα. Ποιος πρέπει να λάβει τα ιδιαίτερα περιορισμένα αποθέματα του φαρμάκου; Οι εργαζόμενοι στον κλάδο της υγείας; Τα παιδιά; Οσοι κόλλησαν τον ιό πιο πρόσφατα και δεν έχουν αρρωστήσει ακόμη πολύ;

Δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου αποθέματα από το φάρμακο, το οποίο ονομάζεται ZMapp και χρησιμοποιήθηκε σε δύο Αμερικανούς, λένε οι Αρχές των ΗΠΑ. (Το φάρμακο δόθηκε και σε ισπανό ιεραπόστολο που είχε ασθενήσει και έχασε τελικά τη ζωή του. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Φαρμάκων έκρινε ότι είναι ηθικό να δοθούν αυτά τα αδοκίμαστα φάρμακα, αλλά δεν απαντούσε ευθέως στο ερώτημα ποιοι πρέπει να τα λάβουν και πώς αυτό θα αποφασιστεί). Ακόμη και αν περάσουν μερικοί μήνες από σήμερα, μπορεί να μην είναι διαθέσιμες παρά μερικές εκατοντάδες δόσεις του φαρμάκου.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας που έχει κηρύξει κατάσταση έκτακτης ανάγκης παγκοσμίως για τον Εμπολα, προχώρησε ήδη σε διαβουλεύσεις για να εξεταστεί το δύσκολο θέμα των πειραματικών φαρμάκων. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ επίσης συνέστησε ειδική ομάδα για να εξετάσει αυτά τα θέματα, σύμφωνα με τον γενικό διευθυντή του Εθνικού Ινστιτούτου Αλλεργιών και Μεταδοτικών Ασθενειών των ΗΠΑ δρ Αντονι Φαουσί. Ηδη έχουν ζητήσει το φάρμακο χώρες που έχουν πληγεί καίρια από τον ιό όπως η Λιβερία και η Νιγηρία.

Οι υποψίες. Στην Αφρική πολλοί έχουν την αίσθηση ότι αντιμετωπίζονταν μεροληπτικά από τη Δύση όσον αφορά το θέμα της διάθεσης του φαρμάκου, κάτι που θα μπορούσε να υπονομεύσει την εύθραυστη επιθυμία ορισμένων Αφρικανών να εμπιστεύονται τις προσπάθειες βοήθειας από τον υπόλοιπο κόσμο. Ο δρ Αρμάντ Σπρίχερ που είναι στέλεχος των Γιατρών Χωρίς Σύνορα ανέφερε ότι ήταν ατυχές να δοθούν οι πρώτες δόσεις του φαρμάκου σε λευκούς Αμερικανούς, «επειδή αυτό επιβεβαιώνει όλες τις υποψίες που έχουν οι άνθρωποι». Ωστόσο, προσέθεσε, δεν προέβλεπε ότι η εξέλιξη αυτή θα υπονομεύσει τις προσπάθειες χορήγησης βοήθειας στην περιοχή. Ανέφερε ακόμη ότι αν ήταν διαθέσιμα αποτελεσματικά φάρμακα καταπολέμησης του Εμπολα, τότε θα ενισχυόταν σημαντικά η αξιοπιστία της προσπάθειας και οι άνθρωποι εκεί θα αποκτούσαν επιπλέον κίνητρο να ζητήσουν ιατρική βοήθεια.

«Αυτή τη στιγμή το μεγάλο μας πρόβλημα είναι να εντοπίσουμε τους ασθενείς έγκαιρα και να τους πείσουμε να προσέλθουν στα κέντρα θεραπείας» ήταν τα λόγια του. Αν δεν υπάρχει κίνητρο για να προσέλθουν μόνοι τους οι άνθρωποι, τότε είναι πολύ δύσκολο να αντιμετωπιστεί η ασθένεια, είπε.

Διαθέσιμα μπορεί να είναι και άλλα πειραματικά φάρμακα, αλλά και αυτά σε μικρές ποσότητες. Τέτοια φάρμακα θα μπορούσαν να προέλθουν από την Tekmira Pharmaceuticals, τα οποία έχουν μέχρι σήμερα δοκιμαστεί μόνο σε υγιείς εθελοντές. Η Tekmira πρόσφατα ανακοίνωσε ότι ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ έχει κρίνει πως το φάρμακο είναι ασφαλές για να δοκιμαστεί σε ασθενείς του ιού.

Το ZMapp φέρεται να έχει χορηγηθεί σε δύο στελέχη οργανώσεων ανθρωπιστικής βοήθειας, τον δρ Κεντ Μπράντλι και τη Νάνσι Γουίρλπουλ, οι οποίοι αρχικά νοσηλεύτηκαν στη Λιβερία και στη συνέχεια μεταφέρθηκαν σε πανεπιστημιακό νοσοκομείο στην Ατλάντα των ΗΠΑ. Οι ειδικοί όμως λένε ότι είναι πολύ νωρίς ακόμη για να βγει με σιγουριά το συμπέρασμα αν το φάρμακο ήταν πράγματι αποτελεσματικό.

Το Zmapp έχει αναπτυχθεί από τη Mapp Niopharmaceutical, εταιρεία με εννέα στελέχη στο Σαν Ντιέγο, που διενεργούσε μελέτες πάνω σε ζώα με τη φιλοδοξία να αρχίσει φέτος δοκιμές σε ανθρώπους. Τώρα όμως τα σχέδια αλλάζουν, στην προσπάθεια να διατεθεί το φάρμακο αυτό στους ασθενείς όσο το δυνατό συντομότερα.

Πάντως αν η επιδημία δεν αντιμετωπιστεί σύντομα, δεν θα υπάρξουν αρκετά φάρμακα παρά για μικρό ποσοστό ανθρώπων.

Οι προτάσεις. Ορισμένοι που ειδικεύονται σε θέματα βιοηθικής λένε ότι προτεραιότητα πρέπει να δοθεί σε όσους εργάζονται για ανθρωπιστικές οργανώσεις. Μπορούν να καταλάβουν καλύτερα τους κινδύνους που προκαλούνται από το να πάρει κάποιος ένα φάρμακο που δεν έχει δοκιμαστεί σε ανθρώπους και να δώσουν τη συγκατάθεσή τους γνωρίζοντας επίσης τους κινδύνους που αναλαμβάνουν.

Αλλοι λένε ότι περισσότερο θα επωφεληθούν από το φάρμακο οι ασθενείς του Εμπολα στην Αφρική. Φτάνει βέβαια να το θέλουν. Στη Βόρεια Νιγηρία παλαιότερα είχαν υπάρξει αντιδράσεις στην προσπάθεια εμβολιασμού κατά της πολιομυελίτιδας λόγω φημών που ανέφεραν ότι πρόκειται για συνωμοσία ώστε να στειρωθούν μουσουλμάνες.

Οπως λέει πάντως ο διευθυντής του τμήματος ιατρικής ηθικής στο Ιατρικό Κέντρο NYU Langone, Αρθουρ Κάπλαν, «όλοι ενδιαφέρονται πολύ από ηθική απόψεως για το ποιος πρέπει να πάρει το φάρμακο». Το σημαντικότερο ερώτημα όμως είναι: «Ποια είναι η καλύτερη λύση για να αντιμετωπιστεί η επιδημία; Δεν πιστεύω ότι είναι τα φάρμακα». Ο Κάπλαν πιστεύει ότι οι πόροι πρέπει να διατεθούν στην αντιμετώπιση της επιδημίας με καραντίνα και άλλα μέτρα δημόσιας υγείας.

Το αγκάθι
«Αυτήν τη στιγμή το μεγάλο μας πρόβλημα είναι να εντοπίσουμε εγκαίρως τους ασθενείς και να τους πείσουμε να προσέλθουν στα κέντρα θεραπείας» τονίζει ο δρ Αρμάντ Σπρίχερ, στέλεχος των Γιατρών Χωρίς Σύνορα, σημειώνοντας πως αν υπήρχαν αποτελεσματικά φάρμακα οι άνθρωποι εκεί θα αποκτούσαν ένα παραπάνω κίνητρο για να ζητήσουν ιατρική βοήθεια

Περί ηθικής
«Ολοι ενδιαφέρονται πολύ από ηθικής απόψεως για το ποιος πρέπει να πάρει το φάρμακο» λέει ο διευθυντής του τμήματος ιατρικής ηθικής στο Ιατρικό Κέντρο NYU Langone Αρθουρ Κάπλαν. Το σημαντικότερο ερώτημα όμως είναι: «Ποια είναι η καλύτερη λύση για να αντιμετωπισθεί η επιδημία; Δεν πιστεύω ότι είναι τα φάρμακα».