Μπορεί ένας σοσιαλδημοκράτης να κυβερνήσει την Τουρκία;

Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις τού δίνουν 57%. Κανείς δεν αμφιβάλλει ότι ο 60χρονος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν θα γίνει ο πρώτος άμεσα εκλεγμένος πρόεδρος στην Ιστορία της Τουρκίας, είτε στον αυριανό πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών είτε, αν χρειαστεί, στον δεύτερο γύρο της 24ης Αυγούστου. Οι αντίπαλοί του, ο 70χρονος μετριοπαθής μουσουλμάνος Εκμελεντίν Ιχσάνογλου και ο νεαρός Κούρδος Σελαχατίν Ντεμιρτάς δεν μπορούν να τον απειλήσουν. Και ένα από τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι: υπάρχει περίπτωση να κυβερνήσει μια μέρα την Τουρκία ένας κεντροαριστερός;

Ο Ντενίζ είναι ένας 45χρονος διευθυντής πωλήσεων πολυεθνικής εταιρείας με γραφεία στην Κωνσταντινούπολη. Το όνομά του στα τουρκικά σημαίνει θάλασσα. Χρησιμοποιείται και για τα δύο φύλα, τις περισσότερες φορές όχι λόγω της σημασίας του αλλά λόγω του Ντενίζ Γκεζμίς, του εμβληματικού επαναστάτη που έζησε στην Τουρκία του ’60 και του ’70. Οι περισσότεροι άνθρωποι που γεννήθηκαν εκείνες τις δεκαετίες φέρουν στα ονόματά τους την πολιτική ταυτότητα των γονιών τους. Πολύ προοδευτικό, για μια κοινωνία που δεν κατάφερε να έχει Κεντροαριστερά.

Στις 9 Σεπτεμβρίου 1923 ο Κεμάλ Ατατούρκ ίδρυσε το Λαϊκό Κόμμα ενώ έναν μήνα μετά εξαγγέλθηκε η ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας. Tο Λαϊκό Κόμμα έγινε ο φορέας του εκσυγχρονισμού που ήθελε να επιβάλει ο Κεμάλ. Αλλά δεν ήταν ένα κόμμα με αριστερή κατεύθυνση. Εγκόλπωνε δύο χαρακτηριστικά που προέκυπταν από την κεμαλική παράδοση: τον εθνικισμό και την κοσμικότητα. Μαζί με την ελιτιστική, από τα πάνω, προσέγγιση, δεν άφηνε κανένα περιθώριο στην ανάπτυξη σοσιαλδημοκρατικών χαρακτηριστικών. Η ιστορία της Κεντροαριστεράς στην Τουρκία δεν ξεκινά με την ίδρυση του έθνους-κράτους, αλλά πρέπει να περιμένει ένα παράδοξο γεγονός για να εμφανιστεί: την επέμβαση του στρατού.

Τα πραξικοπήματα

Το 1960 ο στρατός επεμβαίνει στην πολιτική ζωή της Τουρκίας και έναν χρόνο αργότερα ψηφίζει ένα από τα πιο φιλελεύθερα Συντάγματα της χώρας. Ενα από τα βασικά αιτήματα του αριστερού κινήματος, η ελευθερία του συνδικαλίζεσθαι, γίνεται επιτρεπτή και κάπου εδώ το Λαϊκό Κόμμα προσεταιρίζεται κομμάτια της ευρύτερης Αριστεράς αναζητώντας κοινωνική νομιμοποίηση. Το 1965 ο τότε πρόεδρός του Ισμέτ Ινονού, σε συνέντευξη που έδωσε στον δημοσιογράφο Αμπντί Ιπεκτσί, ανακοίνωσε την «ιστορική» στροφή του κόμματος: «Το Λαϊκό Κόμμα είναι ένα κρατικιστικό κόμμα και με αυτή την ιδιότητα έχει μια αντίληψη αριστερά του Κέντρου». Την κίνηση αυτή την έκανε για να κερδίσει τις συμπάθειες του δυναμικού αριστερού κινήματος και όχι για λόγους αρχών. Εναν χρόνο νωρίτερα, άλλωστε, ο ίδιος ολοκλήρωνε τις πολιτικές διώξεων κατά των μειονοτήτων με την επιβολή των απελάσεων των ελλήνων υπηκόων από την Κωνσταντινούπολη.

Η δεύτερη επέμβαση του στρατού το 1970 προκαλεί την αντίδραση του τότε γενικού γραμματέα του Λαϊκού Κόμματος Μπουλέντ Ετζεβίτ. Ο Ετζεβίτ παραιτείται διαμαρτυρόμενος για το πραξικόπημα σε μια κίνηση τακτικής. Λίγο αργότερα κερδίζει εκλογές και μαζική υποστήριξη. Ωστόσο, πέρα από μια αλλαγή στον εσωτερικό πολιτικό λόγο, το Λαϊκό Κόμμα εξακολουθεί να έχει προσανατολισμούς με αρχές ελιτισμού και όχι Σοσιαλδημοκρατίας.

Το πραξικόπημα του 1980 δίνει τη χαριστική βολή στις όποιες προσπάθειες να δημιουργηθούν στέρεες βάσεις για την Αριστερά. Της χούντας του στρατηγού Εβρέν έχει προηγηθεί μια περίοδος «στρατηγικής της έντασης» μεταξύ αριστερών και δεξιών που κλιμακώνεται το 1977 στη Ματωμένη Πρωτομαγιά της Πλατείας Ταξίμ, όταν 34 αριστεροί έχασαν τη ζωή τους από πυροβολισμούς μέσα στο πλήθος που προέρχονταν από ένοπλους παρακρατικούς ακροβολισμένους σε ψηλό σημείο της πλατείας. Το πραξικόπημα του 1980 απαγορεύει τη λειτουργία όλων των κομμάτων και καταστέλλει το αριστερό κίνημα με φυλακίσεις και βασανισμούς μελών συνδικάτων, νεολαιών και πολιτικών οργανώσεων. Η απογοήτευση για τη χαμένη δυναμική του κινήματος, οι απαγορεύσεις της χούντας, οι διώξεις, αλλά και η εμφάνιση του νεοφιλελευθερισμού στις αρχές της δεκαετίας του ’90 ελαχιστοποιούν τα περιθώρια στροφής προς τα αριστερά του Κέντρου.

Κεντροδεξιά και
φιλελευθερισμός

Στις αρχές του 1990 η Τουρκία γνωρίζεται με την παγκοσμιοποίηση, τον νεοφιλελευθερισμό και την οικονομία της αγοράς, ενώ σιγά σιγά κερδίζει έδαφος στη χώρα το πολιτικό Ισλάμ με την εξέλιξη του Κόμματος Ευημερίας του Ερμπακάν. Εκείνο τον καιρό παρατηρούνται ζυμώσεις για την αναβίωση της Κεντροαριστεράς. Εχει ήδη προηγηθεί η ίδρυση του κόμματος SHP (Σοσιαλδημοκρατικό Λαϊκιστικό Κόμμα) του Ερντάλ Ινονού, ενώ την επανεμφάνισή του  στο πολιτικό προσκήνιο κάνει και ο Ετζεβίτ με την ίδρυση του DSP (Δημοκρατικό Αριστερό Κόμμα). Το 1992 ο Ντενίζ Μπαϊκάλ επανιδρύει το Λαϊκό Κόμμα επιδιώκοντας να προσεταιριστεί ψήφους από τα άλλα δύο κόμματα, ενώ από τον κατακερματισμό της παλιάς Κεντροαριστεράς φαίνεται ότι όλοι βγαίνουν χαμένοι. Στο μεταξύ ο χώρος της Σοσιαλδημοκρατίας αδυνατεί να συναντήσει τα αιτήματα του τουρκικού λαού για κοινωνική δικαιοσύνη, η νεοφιλελεύθερη πρόταση για ένα οικονομικό σύστημα βασισμένο στο εμπόριο, στις εισαγωγές και στην κατανάλωση κερδίζει έδαφος στην τουρκική κοινωνία, ενώ το πολιτικό Ισλάμ δημιουργεί δίκτυα κοινωνικής αλληλεγγύης για τα χαμηλότερα στρώματα μέσω μιας μουσουλμανικής φιλανθρωπικής πολιτικής. Καθώς προχωρούμε στα τέλη της δεκαετίας, η Τουρκία εμφανίζεται πολιτικά ασταθής με τις συνεχόμενες αλλαγές κυβερνήσεων, οικονομικά ασθμαίνουσα, ιδεολογικά διακείμενη προς τον εθνικισμό, γεωπολιτικά απομονωμένη και με βαθείς κοινωνικούς διαχωρισμούς που προκαλούνται από το Κουρδικό.

Το Κουρδικό

Στις 6 Νοεμβρίου 1991 η τουρκική Βουλή συνεδριάζει για να ορκίσει τα νέα μέλη της μετά τις εκλογές. Ανάμεσά τους η νεαρή Κούρδισσα Λεϊλά Ζανά, της οποίας ο λόγος προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων και μια ιστορική καχυποψία μεταξύ τούρκων σοσιαλδημοκρατών και Κούρδων. Η Λεϊλά Ζανά είχε κατέβει ως υποψήφια με το κόμμα SHP του Ερντάλ Ινονού, σε μια προσπάθεια να διαπιστωθούν τα περιθώρια συνεργασίας με τους Κούρδους. Η Κεντροαριστερά, λόγω της καταγωγής από την κεμαλική παράδοση, ένιωθε άβολα να υποστηρίξει τα αιτήματα του κουρδικού κινήματος, όπως αυτά εκφράζονταν από το ΡΚΚ, το οποίο στα πρώτα χρόνια του έκανε λόγο για ίδρυση ανεξάρτητου κράτους. Η Λεϊλά Ζανά εξελέγη βουλευτής και την ημέρα της ορκωμοσίας των νέων βουλευτών όλες οι κάμερες ήταν στραμμένες πάνω της.

Ανεβαίνοντας στο βήμα κάποιοι βουλευτές σχολιάζουν ένα καρφιτσωμένο κομμάτι πανί που έχει στο πέτο και τη στέκα που φοράει στα μαλλιά. Εχουν χρώμα κόκκινο, κίτρινο, πράσινο, τα χρώματα της σημαίας του Κουρδιστάν. Επικρατεί πανικός. «Δείτε, δείτε, φοράει σημαία τους μέσα στη Βουλή» λένε κάποιοι βουλευτές ενώ οι περισσότεροι, σε ένδειξη διαμαρτυρίας, χτυπούν δυνατά τα χέρια τους στα έδρανα. Η Λεϊλά Ζανά, εν μέσω φασαρίας, αρχίζει να απαγγέλλει τον όρκο, ο οποίος ζητεί την «αφοσίωση στο μεγάλο τουρκικό έθνος». Αποφεύγει όμως να πει το συγκεκριμένο εδάφιο, λέγοντας στα κουρδικά «Δίνω όρκο στον κουρδικό και στον τουρκικό λαό». Στην αίθουσα επικρατεί χάος, ενώ ο Ινονού βουλιάζει απελπισμένος στην καρέκλα του. Η στάση της Ζανά, αν και ανέδειξε για άλλη μια φορά την ανάγκη επίλυσης του Κουρδικού, γέννησε μεγάλη απογοήτευση σε μερίδα των κεντροαριστερών που πίστευαν ότι μια συνεργασία είναι δυνατή. Επειτα από αυτή την εξέλιξη κανένας σοσιαλδημοκρατικός σχηματισμός δεν έκανε κάποιο βήμα προς τους Κούρδους της Τουρκίας. Μέχρι να ξεσπάσει το Γκεζί.

ΑΚΡ και Ερντογάν

Η είσοδος στη νέα χιλιετία βρίσκει την Τουρκία στο μέσο μιας σοβαρής οικονομικής κρίσης, με ένα πολιτικό σύστημα του οποίου οι φορείς κάνουν τα πάντα για να καταλάβουν την εξουσία, απομακρυσμένο από τον πολίτη, εν μέσω διαπραγματεύσεων με την ΕΕ και το ΔΝΤ. Η εκλογική αναμέτρηση του 2002 βγάζει νικητή έναν νέο παίκτη της πολιτικής σκηνής, το Κόμμα Ευημερίας και Ανάπτυξης (ΑΚΡ). Το ΑΚΡ κέρδισε την εκλογική μάχη εντάσσοντας στον λόγο του περισσότερες κοινωνικές ομάδες, παίρνοντας με το μέρος του κομμάτι της φιλελεύθερης διανόησης που έψαχνε στέγη μακριά από το εθνικιστικό Λαϊκό Κόμμα και το Δημοκρατικό Αριστερό Κόμμα του Ετζεβίτ. Με άλλα λόγια, το ΑΚΡ υιοθέτησε για ευκαιριακούς λόγους τη σοσιαλδημοκρατική ατζέντα για να «κλέψει» τους απογοητευμένους ψηφοφόρους της Κεντροαριστεράς, ενώ παράλληλα προώθησε την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας που της εξασφάλιζε τη νομιμοποίηση να μιλάει στο όνομα δημοκρατικών ελευθεριών και μεταρρυθμίσεων.

Σε αυτή την περίοδο, όπου στο Λαϊκό Κόμμα επικεφαλής είναι ο Μπαϊκάλ, η παράταξη απεκδύεται τον μανδύα της Κεντροαριστεράς υιοθετώντας καθαρή εθνικιστική ρητορεία. Οι πορείες που ακολούθησαν τη δολοφονία του αρμένιου δημοσιογράφου Χραντ Ντινκ το 2008 έδειξαν την αποδοκιμασία της Αριστεράς. Για πολύ καιρό μετά τη δολοφονία κάθε πορεία που περνούσε μπροστά από τα γραφεία του Λαϊκού Κόμματος, στην αρχή της οδού του Πέρα, στην Κωνσταντινούπολη, γιουχάιζε το Λαϊκό Κόμμα με το σύνθημα «Να, εκεί πάνω είναι μια φωλιά φασιστών!», προκαλώντας την αμηχανία όσων βρίσκονταν στα παράθυρα.

Το Πάρκο Γκεζί

Η ανάδειξη στην προεδρία του Λαϊκού Κόμματος του Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, ενός ανθρώπου που καλύπτει το προφίλ του κεντροαριστερού, η ολοένα και πιο αυταρχική συμπεριφορά του Ερντογάν και η πρώτη αυθεντική αστική εξέγερση στην Τουρκία, το Γκεζί, αποτελούν λόγους για τις προσπάθειες ανασύνταξης του κεντροαριστερού μετώπου.

Το Γκεζί διατύπωσε αιτήματα ευρωπαϊκού τύπου Σοσιαλδημοκρατίας, αν και δεν περιορίστηκε μόνο εκεί. Ηταν μία από τα κάτω πολιτική διαδικασία, η πρώτη στην ιστορία της χώρας, και η δύναμή του διεύρυνε το πεδίο της Αριστεράς. Το Λαϊκό Κόμμα μέχρι στιγμής έχει ακούσει τα αιτήματά του και έχει εντάξει κάποια από αυτά στον λόγο του. Βέβαια, το Γκεζί έφερε πιο κοντά, με τρόπο απείρως πιο σημαντικό από μια απλή πολιτική βούληση δύο ηγετών, δύο χώρους, τον χώρο της τουρκικής Αριστεράς με τον χώρο των Κούρδων. Πλέον, το κουρδικό κίνημα είναι πιο ώριμο και δεν κάνει απλά κινήσεις εντυπωσιασμού, ενώ και η τουρκική Κεντροαριστερά έχει αποβάλει τον παλιό λόγο του κεμαλικού εθνικισμού και το «σύνδρομο των Σεβρών» περί διάσπασης της χώρας.

Ενα άλλο επίπεδο το οποίο ανοίγεται για την ανάπτυξη της Κεντροαριστεράς στην Τουρκία είναι η εργατική τάξη. Περνώντας μέσα από τις δεκαετίες και λόγω της σκληρής δημοσιονομικής πολιτικής που επέβαλε το ΔΝΤ, μια σειρά από εργασιακά δικαιώματα καταργήθηκαν. Η τουρκική οικονομία στηρίχθηκε στις ιδιωτικοποιήσεις, στο φθηνό εργατικό δυναμικό της, από τα πιο φθηνά της Ευρώπης αλλά και από τα πιο εξειδικευμένα σε κάποιους τομείς, ο συνδικαλισμός – σε μεγάλο βαθμό – είναι κυβερνητικά ελεγχόμενος. Η τραγωδία του ανθρακωρυχείου της Σόμα ανέδειξε σε μεγάλο βαθμό τα προβλήματα της εργατικής τάξης στη χώρα.

Παλιά στερεότυπα

Η τελευταία προεκλογική στρατηγική του Λαϊκού Κόμματος έδειξε ότι προσπαθεί να αντλήσει ψήφους από την κεντροδεξιά δεξαμενή, που μέχρι στιγμής ανήκει στον Ερντογάν. Μέσα από τις επιλογές συνεργασίας με το Εθνικιστικό Κόμμα, την κοινή υποψηφιότητα Ιχσάνογλου, την αποχή από τα παλιά στερεότυπα περί κοσμικότητας και κεμαλικού εθνικισμού, ανοίγει τα περιθώρια συνεργασίας του τόσο με την παλιά Κεντροδεξιά, που επηρεάζεται από τη θρησκευτικότητα, όσο και με τους Κούρδους, από τη στιγμή που οι φόβοι για διάσπαση του κράτους έχουν πλέον σχεδόν διαλυθεί.

Στο σπίτι του Ντενίζ δύο αντικείμενα έχουν ιδιαίτερη θέση στον χώρο. Τα γυαλάκια θαλάσσης και η ιατρική μάσκα – σουβενίρ από το καλοκαίρι του 2013, όταν κατέβαινε κάθε μέρα στο Γκεζί. Ρώτα τον Ντενίζ αν θα έρθει η σοσιαλδημοκρατία στην Τουρκία και θα πάρεις την απάντηση: «Είμαστε ακόμα στην αρχή, συνεχίζουμε τον αγώνα».