Ηταν κάποτε οι Ισπανοί Σοσιαλιστές

Στην Ισπανία, ένα από τα θύματα της κρίσης ήταν και το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα. Το κόμμα που επί Φελίπε Γκονζάλεθ κέρδισε τέσσερις συναπτές εκλογικές μάχες, σημείωσε στις πρόσφατες ευρωεκλογές το χαμηλότερο ποσοστό του μετά το τέλος της δικτατορίας του Φράνκο – μόλις 23%. Η, για πρώτη φορά, απευθείας εκλογή ηγέτη από τη βάση και η ανάδειξη ως νέου τιμονιέρη του κόμματος του 42χρονου Πέδρο Σάντσεθ ανοίγουν τον δρόμο για τη χάραξη μιας καινούργιας πορείας και την αναζήτηση όχι μόνο μιας άλλης κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής αλλά και του νέου οράματος της Κεντροαριστεράς στην Ισπανία, το οποίο φαίνεται ότι θα έχει λιγότερο Κέντρο και περισσότερη Αριστερά.

Μια παγωμένη ημέρα του Φεβρουαρίου του 1988 ο Κάρλος Σολτσάγκα, υπουργός Οικονομικών της σοσιαλιστικής κυβέρνησης του Φελίπε Γκονζάλεθ, έκανε μια ομιλία στη Μαδρίτη μπροστά σε εκατοντάδες επιχειρηματίες. «Σε καμία άλλη χώρα στην Ευρώπη, ίσως και σε όλο τον κόσμο» τους είπε, «δεν μπορεί κάποιος να αποκτήσει τόσα λεφτά τόσο γρήγορα όσο στην Ισπανία. Δεν το λέω μόνο εγώ αυτό: το λένε οι ειδικοί». Αυτό που ουσιαστικά, όμως, έλεγε ο Σοσιαλιστής τσάρος της ισπανικής οικονομίας ήταν ότι στην Ισπανία μόνο οι χαζοί δεν γίνονταν πλούσιοι ή δεν πίστευαν ότι μπορούν να γίνουν πλούσιοι. Η εύρυθμη λειτουργία της οικονομίας, η αρχή της αλληλεγγύης, η σοσιαλδημοκρατική αντίληψη για την ευημερία, η αριστερή προσέγγιση στη δημιουργία του πλούτου, όλα είχαν αφεθεί στην άκρη μπροστά στον δρόμο που θα οδηγούσε την κοινωνία να αναγνωρίζει τον εαυτό της μόνο βάσει του χρήματος – και ιδιαίτερα του εύκολου.

Τα χρόνια πέρασαν. Η Δεξιά ήρθε στην εξουσία και πάλι, έπειτα από τέσσερις συνεχόμενες θητείες του Φελίπε Γκονζάλεθ στην πρωθυπουργία. Και δύο εκλογικές μάχες αργότερα οι Σοσιαλιστές επέστρεψαν θριαμβευτικά, αυτή τη φορά με τον Χοσέ Λουίθ Ροντρίγκεθ Θαπατέρο στο τιμόνι. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 2003 ένα ανοιχτό μικρόφωνο τον έπιασε να λέει ότι «δεν έχω ιδέα» για τα οικονομικά θέματα για τα οποία συζητούσε λίγα λεπτά νωρίτερα. Ο οικονομικός σύμβουλος των Σοσιαλιστών Τζόρντι Σεβίλα παρατήρησε τα λάθη που έκανε ο Θαπατέρο στην ομιλία του, αλλά τον διαβεβαίωσε ότι όλα όσα χρειάζεται να κατανοήσει για την οικονομία μπορεί να τα μάθει «σε δύο απογεύματα». Χαρούμενος ο μετέπειτα πρωθυπουργός καταγράφηκε από το ανοιχτό μικρόφωνο να απαντά ότι παρά την άγνοιά του, «του αρέσουν ιδιαίτερα» τα οικονομικά ζητήματα.

Αν σημειώσει κάποιος αυτά τα δύο περιστατικά και προσθέσει την ανεύθυνη ενδιάμεση διακυβέρνηση του δεξιού Λαϊκού Κόμματος και κυρίως τις απέλπιδες προσπάθειες μετάβασης από μια καθολική – εθνικιστική δικτατορία σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα με κύρια εμμονή τη λήθη για το παρελθόν, δεν είναι δύσκολο να κοιτάξει τη σημερινή Ισπανία με άλλο μάτι.  

Το τέλος των βαρόνων

Αν ζούσε ο Πάμπλο Ιγκλέσιας, ο ιδρυτής του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος και πατέρας του ισπανικού σοσιαλισμού θα έφριττε με τους πολιτικούς απογόνους του. Το ίδιο όμως μάλλον ισχύει και για όλους τους ιδρυτές των σημερινών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων της Ευρώπης. Για την Ισπανία όμως, με τη βαριά πολιτική κληρονομιά του 20ού αιώνα και την οικονομική κρίση στο άνοιγμα του 21ου αιώνα, η συζήτηση για το πού οδεύει η Κεντροαριστερά είναι πιο καυτή από ό,τι σε άλλες χώρες. Και πιο επίκαιρη αφού μόλις πριν από λίγες ημέρες, την Κυριακή, εξελέγη ο νέος ηγέτης του κόμματος – για πρώτη φορά απευθείας με μυστική ψηφοφορία από τα περίπου 200.000 μέλη. Σπάζοντας την παράδοση των βαρόνων του κόμματος που κρατούσαν ισορροπίες, έπαιζαν παιχνίδια και διαπραγματεύονταν πίσω από κλειστές πόρτες, οι Σοσιαλιστές έπειτα από την εκλογική πανωλεθρία στις ευρωεκλογές αποφάσισαν ότι πρέπει να αλλάξουν ρότα. Και το όνομα του πολιτικού που καλείται να αναπροσδιορίσει το κεντροαριστερό όραμα στη χώρα της Ιβηρικής: Πέντρο Σάντσεθ.

Το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα ιδρύθηκε το 1879 και στη Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία από το 1931 έως το 1936 ήταν πλέον το κυρίαρχο στην Αριστερά. Εσωτερικά όμως ήταν διχασμένο ανάμεσα στους «εργατικούς», εκείνους δηλαδή που είχαν ως προτεραιότητα την ενίσχυση των συνδικάτων, και τους «πολιτικούς ρεφορμιστές» στόχος των οποίων ήταν η καθιέρωση «φιλελεύθερης δημοκρατίας». Ο διχασμός κρατά έως τις ημέρες μας με διαφορετικές εκφράσεις αλλά ισχυρές διαφωνίες. Η προσπάθεια του κόμματος στις αρχές της δεκαετίας του ’30 να στηρίξει δημοκρατικές κυβερνήσεις για τον εκσυγχρονισμό της χώρας απέτυχε και οδήγησε σε πιο ακραίες θέσεις και σε ακόμα πιο βαθύ διχασμό ανάμεσα σε εκείνους που επιθυμούσαν επανάσταση υπό τον Λάργκο Καμπαλέρο και εκείνους που στήριζαν την κοινοβουλευτική οδό υπό τον Ινταλέσιο Πριέτο. Ο διχασμός εμπόδισε τον μετριοπαθή Πριέτο να αποδεχθεί την πρωθυπουργία το 1936 – πολλοί θεωρούν ότι εάν είχε γίνει αυτό δεν θα είχε σημειωθεί λίγους μήνες αργότερα η στρατιωτική εξέγερση που οδήγησε στο ξέσπασμα του τρίχρονου Ισπανικού Εμφυλίου.

Το άστρο του Γκονζάλεθ

Οι Σοσιαλιστές βγήκαν από τον Εμφύλιο διαλυμένοι – και έτσι παρέμειναν επί δεκαετίες. Το 1974 εξελέγη γενικός γραμματέας ο Φελίπε Γκονζάλεθ και δύο χρόνια μετά τον θάνατο του δικτάτορα Φράνκο το 1975, το Σοσιαλιστικό Κόμμα έγινε αξιωματική αντιπολίτευση. Στο συνέδριο του 1979 ο Γκονζάλεθ παραιτήθηκε επειδή το κόμμα δεν εγκατέλειπε τον μαρξισμό – εκείνος ήθελε εκσυγχρονισμό, προοδευτικές ιδέες και πράξεις. Κέρδισε και επανεξελέγη σε έκτακτο συνέδριο λίγο αργότερα. Τον Οκτώβριο του 1982 οδήγησε τους Σοσιαλιστές σε εκλογικό θρίαμβο με ποσοστό 48,2%. Εμεινε στην εξουσία έως το 1996, όταν πια είχε πληγεί από σκάνδαλα, οικονομικά αλλά και πολιτικά. Η διακυβέρνηση Θαπατέρο από το 2004 για δύο θητείες τελείωσε με την κατάρρευση της ισπανικής οικονομίας και το τέλος του «bien estar», της ευημερίας για τους Ισπανούς.

Και τώρα τι; Πού οδεύει η ισπανική Κεντροαριστερά στα χρόνια της λιτότητας; «Είμαστε μια χώρα με σοβαρά εδαφικά, οικονομικά, κοινωνικά και εκπαιδευτικά προβλήματα καθώς και σημαντικό έλλειμμα δημοκρατικών πρακτικών στην πολιτική μας ζωή» σημειώνει στην «Ελ Παΐς» η αρθρογράφος Σολεδάδ Γκαλέγκο-Ντίαζ. «Αυτή η χώρα θα πρέπει να κοιτάξει και πάλι το Σοσιαλιστικό Κόμμα ως πιθανή εναλλακτική λύση για την κυβέρνηση. Και ο νέος ηγέτης του θα πρέπει γρήγορα να ορίσει τον πολιτικό χώρο στον οποίο απευθύνεται: από το Κέντρο προς τα αριστερά».

Στροφή στα αριστερά

Τα στελέχη του κόμματος και ο ίδιος ο Σάντσεθ αναγνωρίζουν ότι αυτή η στροφή προς τα αριστερά είναι εκείνη που θα διασώσει το κοινωνικό προφίλ της ισπανικής σοσιαλδημοκρατίας. «Και μόνο που μιλάμε για το πώς θα βρούμε τη νέα μας ταυτότητα για την προώθηση της κοινωνικής δικαιοσύνης, είναι η πρώτη νίκη» σχολιάζουν. Στόχος βέβαια είναι να επιστρέψουν από το μικρό κόμμα Podemos (Μπορούμε), το οποίο ξεπήδησε από τις διαδηλώσεις των «Αγανακτισμένων» στην Πουέρτα ντελ Σολ και συγκέντρωσε 8% στις ευρωεκλογές, οι δυσαρεστημένοι παλαιοί ψηφοφόροι των Σοσιαλιστών. Ομως το Σοσιαλιστικό Κόμμα της Ισπανίας έχει πολλά να ανατρέψει και κυρίως τη δική του εικόνα. Μετά τα σκάνδαλα της εποχής Γκονζάλεθ – οι φήμες λένε ότι έχει κλείσει συμφωνία ώστε ποτέ να μην κατηγορηθεί με αντάλλαγμα τη σιωπή του, γι’ αυτό και όλα αυτά τα χρόνια έχει δώσει ελάχιστες συνεντεύξεις – και μετά την απραξία των κυβερνήσεων Θαπατέρο, που άφησαν τη χώρα να διολισθήσει στο χείλος του γκρεμού, δεν αρκούν πια ύμνοι για την ελεύθερη οικονομία. «Εκείνο που χρειάζεται είναι να ξαναβρούμε την ιδεολογία μας. Και ένα όραμα» σχολιάζει ανώτατο στέλεχος του κόμματος. «Να θυμηθούμε ότι στις συνθήκες της αγοράς ένας στους τέσσερις Ισπανούς είναι άνεργος, πολλοί από τους μισθωτούς αμείβονται μισθούς πείνας, τα νοσοκομεία δεν είναι προσβάσιμα σε όλους, η παιδεία αγκομαχά». Η ισπανική Κεντροαριστερά δέχθηκε ισχυρό πλήγμα τον καιρό της κρίσης. Ισως όμως μπορεί να είναι εκείνη που θα βγάλει τη χώρα από αυτήν.

Η στόφα του αρχηγού
Ο Θαπατέρο περήφανα απαντούσε σε όσους τον κατηγορούσαν ότι δεν είναι μεγάλος ηγέτης: «Προτιμώ να είμαι καλός δημοκράτης». Για τον Σάντσεθ δεν είναι αρκετό να αποδειχθεί καλός δημοκράτης. Είναι σημαντικό, λένε οι σύμβουλοί του, για να συσπειρώσει την Κεντροαριστερά να αποδειχθεί και μεγάλος ηγέτης με πολιτικό όραμα.