Ορχάν Παμούκ: Τι συμβαίνει στην Τουρκία;

Το 1982, ο Ορχάν Παμούκ συστηνόταν στο κοινό του μέσα από την ιστορία του Τζεβντέτ Μπέη· «μία ιστορία κανονική», λέει ο ίδιος, «δεμένη με στοιχεία της τουρκικής Ιστορίας». Η υπόθεση του μυθιστορήματος «Ο Τζεβντέτ Μπέη και οι γιοι του» ξεδιπλώνεται σε τρεις γενεές-σταθμούς για την ανάδυση της σύγχρονης Τουρκίας: ξεκινάει με την πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ολοκληρώνεται στα μέσα της δεκαετίας του ’70. Το μεγαλύτερο μέρος ωστόσο εκτυλίσσεται τη δεκαετία του ’30, όταν ο Κεμάλ Ατατούρκ ίδρυε τη νέα Τουρκική Δημοκρατία. Ενα επίσης μεγάλο – τυπικά τουρκικό – θέμα που διατρέχεται στο συγκεκριμένο (και στο συνολικό) λογοτεχνικό έργο τού τούρκου νομπελίστα είναι η διπλή κουλτούρα της σύγχρονης Τουρκίας, το χάσμα Ανατολής – Δύσης. Τρεις δεκαετίες μετά ο Παμούκ ερμηνεύει τις ταραχώδεις εξελίξεις του τελευταίου χρόνου στην Τουρκία βάσει αυτής της αμφίθυμης σχέσης, η οποία κατά κάποιον τρόπο ορίζει την τουρκική ταυτότητα. «Η Ιστορία της σύγχρονης Τουρκίας βασίζεται στην επιθυμία της να είναι σύγχρονη, κοσμική, ευρωπαϊκή, παγκόσμια, και παράλληλα στην  απογοήτευσή της που δεν είναι σε θέση να το πράξει» λέει χαρακτηριστικά σε πρόσφατη συνέντευξή του στο «Νουβέλ Ομπζερβατέρ».        

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Τουρκία είναι μια χώρα διχασμένη ανάμεσα στους προοδευτικούς «καλούς», που επιθυμούν ένα κοσμικό κράτος, και στους οπισθοδρομικούς «κακούς» που επιμένουν στη θρησκεία και στην παράδοση, τονίζει ο Παμούκ. Το χάσμα αφορά πρωτίστως τους πλούσιους και τους φτωχούς, την αστική και την αγροτική τάξη. Από μια βαθύτερη ανάλυση ωστόσο προκύπτει επίσης ένας διχασμός εντός των ίδιων των ατόμων. «Δεν έχουμε να κάνουμε με τις αντιφάσεις της Τουρκίας, αλλά με τις αντιφάσεις κάθε Τούρκου», υποστηρίζει, προσθέτοντας ότι ως  μυθιστοριογράφος καλείται να αποκαλύψει ακριβώς αυτή την πολυπλοκότητα των συναισθημάτων.

ΔΥΟ ΕΛΙΤ. Επί της ουσίας, υποστηρίζει ο Παμούκ, σήμερα συνυπάρχουν δύο ελίτ στην Τουρκία. Η μία είναι η παλιά αστική τάξη, στην οποία ανήκε ο μυθιστορηματικός Τζεβντέτ και η οποία φιλοδοξούσε να αποκτήσει χρήματα και να κάνει κτήμα της τη δυτική  νοοτροπία. Η δεύτερη είναι μια νέα ελίτ, ανατολίτικη και συντηρητική, η οποία τώρα αναδύεται. Είναι η τάξη που συντηρείται από το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, γεγονός το οποίο απέδειξε και το πρόσφατο σκάνδαλο διαφθοράς. Η παραδοσιακή ελίτ ωφελήθηκε από τα σιδηροδρομικά προγράμματα της δεκαετίας του ’30, η νυν από την κατασκευαστικό κλάδο που υποστηρίζει η κυβέρνηση Ερντογάν.

Παρ’ όλα αυτά, μια σειρά από γεγονότα τους τελευταίους 12 μήνες έχουν βλάψει τόσο την κυβέρνηση όσο και την εικόνα του ίδιου του τούρκου πρωθυπουργού: από τις μαζικές διαδηλώσεις και τη βίαιη καταστολή τους πέρυσι το καλοκαίρι, το τεράστιο σκάνδαλο με τις μίζες φέτος τον χειμώνα και τον «εμφύλιο πόλεμο» με τον πρώην πνευματικό καθοδηγητή του, τον ιμάμη Φετουλάχ Γκιουλέν, έως τη φίμωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και την προκλητική απάθεια του Ερντογάν μπροστά σε ένα από τα πλέον πολύνεκρα δυστυχήματα στον κλάδο των ορυχείων. Και όμως, το κόμμα του τούρκου πρωθυπουργού κέρδισε στις δημοτικές εκλογές του περασμένου Μαρτίου.   Την επόμενη εβδομάδα επίσης αναμένεται να ανακοινώσει την υποψηφιότητά του για τις προεδρικές εκλογές, οι οποίες θα διεξαχθούν στις 10 Αυγούστου. Οι δημοσκοπήσεις τον θέλουν ήδη νικητή με περίπου  20 μονάδες διαφορά.

ΑΥΤΑΡΧΙΣΜΟΣ. Μέσα σε έναν χρόνο ο Ερντογάν απέδειξε ότι είναι ανίκανος να κυβερνήσει σωστά υπό πίεση. Είτε έχει δίκιο είτε άδικο, παραδίδεται αμέσως στον πανικό και στον παρανοϊκό αυταρχισμό. Υπάρχει όμως ερμηνεία για τη στάση του αυτή, υποστηρίζει ο Παμούκ. Στην Τουρκία επικρατεί σήμερα μια πολιτική αριθμητική: διαιρώντας τη χώρα σε δύο στρατόπεδα, ο Ερντογάν παίζει το παιχνίδι μιας οπισθοδρομικής και λαϊκής Δεξιάς με αόριστες ιδέες, η οποία αναμφισβήτητα ασκεί κριτική στα λάθη του, αλλά σε καμία περίπτωση δεν είναι διατεθειμένη να συμμαχήσει με τους κοσμικούς και τους εκσυγχρονιστές. Εκμεταλλεύεται λοιπόν αυτή τη Δεξιά για να τη σύρει στο στρατόπεδό του.

Παράλληλα, ο τούρκος πρωθυπουργός εκμεταλλεύεται την αδυναμία της τουρκικής Αριστεράς να απευθυνθεί τους φτωχούς, να λάβει υπόψη της τον πολιτισμό και τη θρησκεία τους. Η τουρκική Αριστερά δίνει πολύ μεγάλη βαρύτητα στον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους, ο οποίος αφορά κυρίως τις προνομιούχους τάξεις της χώρας. Το γεγονός αυτό δίνει τη δυνατότητα στον Ερντογάν να χρησιμοποιεί την οικονομική ανάπτυξη για να κρυσταλλώνει τις ελπίδες των φτωχών και να καταχράται την εξουσία του. Εν ολίγοις, τονίζει ο Παμούκ, ο Ερντογάν διαιρεί και βασιλεύει: «διχάζοντας τον πληθυσμό, καταφέρνει να περνάει τον αυταρχισμό και τη διαφορά του καθεστώτος του».

Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ. Ο πιο σημαντικός λόγος όμως που ο τούρκος πρωθυπουργός εξακολουθεί να είναι δημοφιλής είναι η αδιαμφισβήτητη οικονομική ανάπτυξη. Υπάρχει ένα αρκετά μεγάλο κομμάτι του τουρκικού πληθυσμού (περίπου 20%), σύμφωνα με τον Παμούκ, το οποίο «υποτάσσεται» και ψηφίζει τον Ερντογάν, έστω και με βαριά καρδιά, προκειμένου να αποφευχθεί η πολιτική αστάθεια και η επιστροφή στην οικονομική δυσχέρεια.