Η εποχή της μεγάλης εκποίησης

Πολλή ρευστότητα στο κλίμα και έλλειψη ρευστότητας στο χρήμα. Αγωνία για το αύριο για πολλούς, συγκρατημένη αισιοδοξία για άλλους. Και ένα κράτος που δεν είναι ακριβώς ο καλύτερος φίλος του βιβλιανθρώπου. Αυτό είναι πολύ σχηματικά το περιβάλλον στο οποίο κινούνται και δρουν εκδότες, βιβλιοπώλες, συγγραφείς, μεταφραστές, τυπογράφοι και όλοι όσοι εμπλέκονται στην αλυσίδα παραγωγής της «μεγαλύτερης πολιτιστικής βιομηχανίας», όπως αποκαλούν οι Γάλλοι τον χώρο του βιβλίου.
Τι ακριβώς συμβαίνει; Πρώτα από όλα, έχουμε τη δύσκολη θέση στην οποία έχουν περιέλθει τα βιβλιοπωλεία. Μεγάλες αλυσίδες πληρώνουν τους εκδότες όποτε μπορούν, άλλες επιλέγουν ποιους πληρώνουν και ποιους όχι (!), πληρώνοντας λ.χ. τους μεγαλύτερους εκδότες και μην πληρώνοντας τους μικρότερους – υπάρχουν και κάποια βιβλιοπωλεία που μπορεί να έχουν να πληρώσουν και εκμεταλλεύονται την κατάσταση για να μην πληρώσουν.

Ο Θάνος Ψυχογιός, επικεφαλής των ομώνυμων εκδόσεων που, απ’ ό,τι φαίνεται από τους μέχρι τώρα δημοσιευμένους ισολογισμούς, έχουν τον μεγαλύτερο κύκλο εργασιών για το 2013, λέει στο «Βιβλιοδρόμιο» πως θεωρεί επιτυχία του το γεγονός ότι έχει μέσο όρο εξόφλησης πελατών τις 160 ημέρες, την ώρα που το σύνηθες πλέον είναι ένας μέσος όρος από 220 έως 500 ημέρες!

Με άλλα λόγια, η ελληνική εφεύρεση της μεταχρονολογημένης επιταγής έχει πλέον μεταβληθεί στον καιρό της κρίσης σε μια πατέντα καθυστέρησης οφειλομένων που μπορεί να φτάνει και τον ενάμιση χρόνο! Αν όμως ένα μεγάλο βιβλιοπωλείο πτωχεύσει χρωστώντας βιβλία 18 μηνών, πόσους εκδότες θα πάρει μαζί του;

Βέβαια, πολλοί εκδότες καθυστερούν πληρωμές στους επόμενους κρίκους της αλυσίδας: βιβλιοδέτες, τυπογράφους κ.ο.κ. Μικρότεροι εκδότες λένε ότι ίσως να έκλειναν αν μπορούσαν! Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι αν κάποιος χρωστάει σε άλλους επειδή του χρωστούν, συνεχίζει και επιζεί με την ανοχή της αγοράς. Δεν μπορεί να κλείσει, όμως, γιατί αν κλείσει οι οφειλές του θα είναι άμεσα απαιτητές.

Μέσα σε όλη αυτή την κρίσιμη κατάσταση, το κράτος έκανε δύο ενέργειες που δεν βοηθούν καθόλου: η πρώτη είναι ότι έκλεισε το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, για την ακρίβεια το έκλεισε και μετέφερε κάποιες δράσεις του στο Ελληνικό Ιδρυμα Πολιτισμού, που όμως πόρρω απέχει ακόμα από το να καταφέρει να το αναπληρώσει.

Μία από τις συνέπειες του κλεισίματος είναι η έλλειψη σοβαρών στατιστικών στοιχείων και μελετών για τα τελευταία χρόνια της κρίσης.

Η δεύτερη ενέργεια που κατάφερε να κάνει έξαλλους δεξιούς, κεντρώους και αριστερούς εκδότες και βιβλιοπώλες είναι η ουσιαστική κατάργηση του νόμου της ενιαίας τιμής. Η συμπερίληψη της ενιαίας τιμής βιβλίου στην εργαλειοθήκη του ΟΟΣΑ από τον Κωστή Χατζηδάκη κατάφερε να κλονίσει ξανά την ισορροπία τρόμου που επικρατεί στην αγορά. «Στα γάλατα και τα φάρμακα ήμασταν πράγματι η μοναδική χώρα της Ευρωπαϊκής Ενωσης που έβαζε περιορισμούς, στο βιβλίο είμαστε τώρα η μοναδική χώρα που δεν βάζουμε περιορισμούς» λέει στο «Βιβλιοδρόμιο» ο εκδότης Γιάννης Κωνστανταρόπουλος (εκδ. Μίνωας). «Αν υπήρχε κάποιος μυαλωμένος, θα έλεγε “κάναμε λάθος”. Και θα έφερνε νέο νόμο – με χαρά θα βλέπαμε λ.χ. να έφερνε τον νόμο της Γερμανίας για την ενιαία τιμή». Ο Γιάννης Κωνστανταρόπουλος εκτιμά ότι αν δεν υπήρχε το πρόβλημα της ενιαίας τιμής, θα υπήρχε ήδη σταθεροποίηση. «Ισως του χρόνου να κοιτούσαμε το κάτι παραπάνω. Τώρα καθόμαστε στα αβγά μας. Και επειδή ακριβώς υπάρχει το πρόβλημα της ενιαίας τιμής, φοβάμαι τα χειρότερα» λέει.

Ποια είναι αυτά τα χειρότερα; Ο Θάνος Ψυχογιός εξηγεί: «Τα λίγα βιβλιοπωλεία που ώς τώρα εκμεταλλεύονται την κατάργηση της ενιαίας τιμής στα μη λογοτεχνικά βιβλία αργά ή γρήγορα θα συμπαρασύρουν τις αλυσίδες που ώς τώρα αντιστέκονται στον πειρασμό. Οσοι κάνουν εκπτώσεις 30% και 40% καταστρέφονται. Δεν μπορεί ένα βιβλιοπωλείο να επιβιώσει με 10% μεικτό κέρδος. Αλλά πριν καταστραφούν οι ίδιοι θα καταστρέψουν τους άλλους. Ακούμε συνεχώς φωνές απόγνωσης από την επαρχία. Γιατί η διαφορά τώρα από το ’80, λ.χ., που δεν υπήρχε ενιαία τιμή, είναι το Διαδίκτυο. Αν μπορεί ο άλλος να το παραγγείλει πιο φτηνά από ένα αθηναϊκό βιβλιοπωλείο, δεν θα πάει στον τοπικό βιβλιοπώλη. Και αυτός θα κλείσει. Από του χρόνου θα έχουμε δραματικές εξελίξεις αν δεν αλλάξει αυτός ο ασαφής και επιδεχόμενος πολλές ερμηνείες νόμος. Είναι μαθηματικά βέβαιο ότι τα μικρά βιβλιοπωλεία θα κλείσουν». Ο Θάνος Ψυχογιός εκτιμά και αυτός ότι ο κλάδος έφτασε στον όποιο πάτο το 2012 και το 2013 σταμάτησε η πτώση. Φέτος ενδεχομένως θα μπορούσαμε να δούμε και μικρή ανάκαμψη, λέει.

Ο Γιάννης Κωνστανταρόπουλος, που εκτιμά ότι τα σοβαρά ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία σε όλη τη χώρα δεν ξεπερνούν τα 300, θεωρεί πως στα χρόνια της κρίσης η παραγωγή έπεσε – κατ’ εκτίμηση – γύρω στο 20% και ο τζίρος των εκδόσεων μειώθηκε πάνω από 40%. Για την παραγωγή βιβλίων δεν υπάρχουν καθόλου συγκρίσιμα στοιχεία, ωστόσο και ο Σωκράτης Καμπουρόπουλος, άλλοτε επικεφαλής της Βιβλιονέτ, εκτιμά ότι η παραγωγή του 2013 είναι κάπου ανάμεσα στους 7.000 και τους 8.000 τίτλους – στις καλύτερες ημέρες του το βιβλίο είχε φθάσει τους 10.000 τίτλους ετησίως.

Το 2013 πάντως είναι κομβική χρονιά γιατί είναι η χρονιά της μεγάλης εκποίησης. Αδειασαν αποθήκες «ασύλληπτα μεγάλες» λέει ο Γιάννης Κωνστανταρόπουλος, ενώ ο Θάνος Ψυχογιός συμπληρώνει ότι για να έχουν μείνει περίπου σταθεροί οι τζίροι το 2013 σε σχέση με το 2012 σημαίνει ότι πουλήθηκαν πολύ περισσότερα βιβλία. Πράγματι, τα σταντ με τις προσφορές αυξήθηκαν ραγδαία και βρίσκει κανείς βιβλία δύο – τριών χρόνων σε πολύ χαμηλή τιμή. Στην ερώτηση, μάλιστα, αν η κατηγορία με τα πιο εμπορικά μυθιστορήματα, στην οποία οι συγκεκριμένες εκδόσεις διαθέτουν την αναμφισβήτητη πρωτοκαθεδρία, σημειώνει πτώση πωλήσεων, ο Θάνος Ψυχογιός απαντά αρνητικά. Με βάση τα στοιχεία των πωλήσεων που δίνει ο ίδιος ο εκδοτικός οίκος, τα πρώτα τρία βιβλία του σε πωλήσεις φέτος είναι τα «Πέντε κλειδιά» της Λένας Μαντά (54.000 αντίτυπα), το «Κελάρι της ντροπής» της Χρυσηίδας Δημουλίδου (51.000) και το «Ο,τι αγαπώ είναι δικό σου» του Γιάννη Καλπούζου (29.400 αντίτυπα).

Με όλες τις αντιξοότητες, πάντως, ο κλάδος του βιβλίου, που υπήρξε υγιής τα προηγούμενα χρόνια, αντιστέκεται και προσφέρει ακόμη – έστω και με το φθηνότερο, ελαφρό χαρτί που πλέον κατά κόρον χρησιμοποιεί – σημαντική ποικιλία τίτλων παρακολουθώντας ικανοποιητικά τόσο την εγχώρια διακίνηση ιδεών, που δεν είναι μικρή αυτά τα χρόνια της κρίσης, όσο και τη διεθνή παραγωγή. Το «Βιβλιοδρόμιο» προτείνει νέους τίτλους για όσους θέλουν να αξιοποιήσουν δημιουργικά μέρος του χρόνου των διακοπών τους.