300 επιστολές γεμάτες κυνισμό και αντιφάσεις

«Ο Τζέιμς Ντιν; Είχε άντερα». «Η Μέριλιν Μονρόε; Μια αδέσποτη γατούλα». Η αλληλογραφία του σκηνοθέτη που κυκλοφόρησε απομυθοποιεί το Χόλιγουντ, προκαλεί ξανά τον θαυμασμό των οπαδών του και το μίσος των εχθρών του

«Κύριε Καζάν, δώστε µας ονόµατα». Η φράση αυτή που στοίχειωσε την ζωή του ελληνοαµερικανού σκηνοθέτη δεν υπάρχει στο νέο βιβλίο µε τις 300 ανέκδοτες επιστολές του. Ερχεται όµως πάλι στην επιφάνεια και υπογραµµίζει τη σκοτεινή πλευρά της αµφιλεγόµενης προσωπικότητας του παγκόσµιου σινεµά.

Εξήντα χρόνια πριν, ο Ελία Καζάν στάθηκε απέναντι από την Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών, κατονόμασε συναδέλφους του και τους έστειλε στην «πυρά» του μακαρθισμού. Ποτέ δεν μίλησε ξεκάθαρα για το μοιραίο σφάλμα του. Η μόνη αναφορά στην αυτοβιογραφία του γίνεται μέσα από κάποιες διφορούμενες και ομιχλώδεις γραμμές: «Οταν τα πράγματα έφθασαν σε κρίσιμο σημείο, έλεγα και ξανάλεγα στον εαυτό μου “δεν μπορείς να δώσεις στην επιτροπή τα ονόματά τους”. Ξαφνικά άρχισα να γίνομαι παρανοϊκός. Στριμωγμένος κι έξω φρενών ήθελα να κατονομάσω τους πάντες και να βγάλω στη φόρα τα μυστικά τους. Οχι μόνο εκείνων που ανήκαν στον πυρήνα μας αλλά και όσων είχαν κάποια σχέση με αυτόν, οπουδήποτε και αν βρίσκονταν».

Στο αντικομμουνιστικό κυνήγι των μαγισσών του γερουσιαστή Τζο Μακάρθι το 1962, ο Ελία Καζάν έβαλε το χέρι του, παραδίδοντας μια λίστα με ονόματα συναδέλφων του. Μέσα υπήρχε και το όνομα του Ζυλ Ντασσέν, ο οποίος αρνήθηκε να καταθέσει στην Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών και βρέθηκε διωκόμενος. Το μοναδικά λόγια συγχώρεσης που βγήκαν από το στόμα του Ντασσέν, όταν πληροφορήθηκε τον θάνατο Ελία Καζάν τον Σεπτέμβριο του 2003, ήταν τα εξής: «Εκεί που θα πάει ελπίζω να ζητήσει συγχώρεση για τις αμαρτίες του». Μίλησε όμως με θαυμασμό για το κινηματογραφικό έργο του.

«Η αξία του έργου ή το ήθος του δημιουργού;» είναι το ερώτημα που έβγαινε πάντα μπροστά σε κάθε τι που αφορούσε τον Ελία Καζάν. Το ίδιο συνέβη και το 1999 όταν η Αμερικανική Ακαδημία Κινηματογράφου τον τίμησε με Οσκαρ για το σύνολο της προσφοράς του στο σινεμά. Ισως καμία άλλη απονομή να μην είχε διχάσει περισσότερο την αίθουσα. Κάποιοι χειροκρότησαν θερμά, όταν ο ελληνοαμερικανός σκηνοθέτης παρελάμβανε το χρυσό αγαλματίδιο από τον Μάρτιν Σκορσέζε και κάποιοι άλλοι δεν σάλεψαν από τη θέση τους, όπως ο Εντ Χάρις και ο Νικ Νόλτε.

Ο κυνισμός και οι αντιφάσεις περισσεύουν στην αλληλογραφία του Καζάν. Η γυναίκα του, η Μόλι Ντέι Θάτσερ, έζησε τη σκληρότητά του μέσα από τις επιστολές που της απέστειλε. Είχε παραδεχθεί την απιστία του με τη Μέριλιν και ζητούσε συγχώρεση: «Εάν με χωρίσεις, στο λέω ξεκάθαρα, θα παντρευτώ ξανά και θα κάνω περισσότερα παιδιά. Είμαι άνθρωπος της οικογένειας. Δεν με ενδιαφέρει ποια είναι η κρίση σου επ’ αυτού. Πιστεύω ότι βλέπω τον κόσμο γύρω μου πολύ πιο ξεκάθαρα από σένα ή από οποιονδήποτε άλλο».

Παρακάτω ο Καζάν έγραφε στη σύζυγό του ότι η Μονρόε τον είχε φτάσει στα όριά του: «Εχει ταλέντο, είναι διασκεδαστική, εύθραυστη, αβοήθητη, χωρίς ελπίδα, με κάποια αξία. Ηταν σαν όλες τις ηρωίδες του Τσάπλιν σε μία. Μια αδέσποτη γατούλα» έλεγε περιγράφοντας το αιώνιο σύμβολο του σεξ.

Μέσα στις επιστολές του δεν διστάζει να εκφράσει την άποψή του για τους ηθοποιούς με τους οποίους συνεργάστηκε. Δεν έκρυψε την εκτίμηση που έτρεφε προς το πρόσωπο του Πολ Νιούμαν, για τον οποίο είχε γράψει ότι «θα γίνει σίγουρα κινηματογραφικός αστέρας. Μπορεί να μην είναι τόσο καλός όσο ο Μπράντο και πιθανότατα να μη γίνει ποτέ, αλλά είναι ένας ηθοποιός που έχει δύναμη, εσωτερικότητα, σεξουαλικότητα». Για τον Μπράντο υποστήριζε ότι διαθέτει «πείνα και ανησυχία».

Προτού δημιουργήσει την ταινία «Λεωφορείον ο Πόθος» είχε πει ότι «ο Μπράντο είναι λάθος (επιλογή)» και δικαιολογούσε την άρνησή του, στον δύσκολο χαρακτήρα του ηθοποιού. «Δεν θέλω να είναι κατσούφης και εσωστρεφής στη διάρκεια της ταινίας» γράφει και σκέφτεται να δώσει τον ρόλο στον Πολ Νιούμαν. Μετά την επιτυχία του φιλμ, δηλώνει ότι ο Μπράντο ήταν αυτός που προτιμούσε πάντα. Τον έκανε μάλιστα πρωταγωνιστή και στο «Λιμάνι της αγωνίας» – ταινία που χάρισε του χάρισε το Οσκαρ – ενώ τον ρόλο αρχικά τον προόριζε για τον Φρανκ Σινάτρα.

Σε μια από τις επιστολές δικαιολογούσε τη μεταστροφή του ως εξής: «Λυπάμαι που θα πρέπει να στενοχωρήσω τον Φρανκ, αλλά δεν θα ήταν γι’ αυτόν λιγότερο άσχημο αν ανακοίνωνε μόνος του ότι δεν μπορεί να συμμετέχει στην ταινία λόγω φορτωμένης ατζέντας;».

Σε ό,τι αφορά τον Τζέιμς Ντιν ο Καζάν ήταν ξεκάθαρος: «Είναι λίγο αλητάκος, αλλά είναι πραγματικά εξαίρετος ηθοποιός, ο καλύτερος μιας κακής σοδειάς».