Η Μαρίκα Κοτοπούλη ως κριτικός θεάτρου

Εξήντα ακριβώς χρόνια από τον θάνατό της (πέθανε το 1954), η Μαρίκα Κοτοπούλη έχει εγγραφεί στη συλλογική συνείδηση και μνήμη με την ανθεκτικότητα ενός μεγάλου πνευματικού δημιουργού. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι συγγραφείς, συνθέτες και ζωγράφοι τεράστιου εκτοπίσματος ή συνεργάστηκαν μαζί της ή έγραψαν διθυραμβικά γι’ αυτήν, αποτυπώνοντας ένα θεατρικό πέρασμα που διήρκεσε 59 χρόνια, αν και πέθανε μόλις 67 χρονών (εμφανίστηκε σε ηλικία επτά χρονών, το 1894, στην πρώτη αθηναϊκή επιθεώρηση, το «Λίγο απ’ όλα» του Μίκιου Λάμπρου, ενώ η τελευταία της παράσταση ήταν στις 24 Μαρτίου του 1953 με το έργο του Ντάριο Νικοντέμι «Η σκιά» στο θέατρο Απόλλων της Σύρου). Για τον πολύ σημαντικό θεατράνθρωπο Δημήτρη Μυράτ, που υπήρξε ανιψιός της, γιος της επίσης ηθοποιού αδελφής της Χρυσούλας Μυράτ, η Μαρίκα Κοτοπούλη «είναι η μεγαλύτερη θεατρίνα που πάτησε στα ελληνικά σανίδια».

Μήπως πρόκειται για έναν µύθο; Ασφαλώς. Μύθος όµως γίνεται ένας καλλιτέχνης µόνο όταν τα «αρνητικά» στοιχεία που έχουν καταγραφεί ή κυκλοφορούν γι’ αυτόν ηχούν ως ιδιότητες που κάνουν το µεγαλείο του ακόµα πιο συναρπαστικό. Και για τη Μαρίκα Κοτοπούλη, η ανεπίσηµη – δηλαδή η πιο ισχυρή – ιστορία του θεάτρου δεν υπολείπεται ούτε σε αποθέωση ούτε σε επιφύλαξη.

Φτάνουν οι μαρτυρίες δύο μεγάλων θεατρικών αναστημάτων, όπως η Ελλη Λαμπέτη και ο Αλέξης Μινωτής, χωρίς βέβαια να είναι οι μόνες. Οταν η πρώτη εξομολογήθηκε στον Διονύση Φωτόπουλο ότι «ήμουν πολύ μικρό κορίτσι, επτά, οκτώ χρονών, και ένιωσα πόσο τυχερή είμαι γιατί ζω στην ίδια εποχή με τη Μαρίκα Κοτοπούλη. Ζει μέσα στην ίδια πόλη με μένα, βλέπει την πόλη που βλέπω κι εγώ». Ενώ ο Μινωτής έχει πει πως «όταν βγήκαμε στο επάγγελμα νέοι ηθοποιοί, το θέατρο περνούσε δύσκολες ώρες, η Μαρίκα Κοτοπούλη έπαιζε τη Λαίδη Μάκβεθ ροχαλίζοντας στη σκηνή της υπνοβασίας!».

Πόσο πιο καλά όμως μας τη γνωρίζει η συγκίνηση της Μελίνας Μερκούρη όταν έλεγε για την Κοτοπούλη: «Κατάλαβα τι σημαίνει θέατρο σε μια απογευματική παράσταση στις Σέρρες. Επαιζα στον θίασό της και μπαίνοντας στο καμαρίνι της είδα μια ηλικιωμένη, κουρασμένη, βαριεστημένη γυναίκα να προσπαθεί να φορέσει το στέμμα της βασίλισσας. Οταν όμως βγήκε στη σκηνή, πετούσε». Επόμενο είναι όταν πρόκειται για ένα τέτοιο μέγεθος, σε συνδυασμό με τη μνήμη του που παραμένει ολοζώντανη, το κάθετί που το αφορά να έχει τεράστιο ενδιαφέρον. Πολύ περισσότερο όταν συνιστά μια αυθεντική μαρτυρία, όπως είναι η κριτική που έγραψε η Μαρίκα Κοτοπούλη και δημοσιεύθηκε το 1932 στην εφημερίδα «Πολιτεία» μετά την παράσταση του «Αγαμέμνονος» που είχε σκηνοθετήσει ο Φώτος Πολίτης.

Μέγιστος σκηνοθέτης αλλά και μέγιστος πνευματικός δημιουργός. Παράλληλα με τις σκηνοθεσίες του, τις 1.100 φτάνουν οι κριτικές, οι επιφυλλίδες και τα άρθρα που έγραψε στον σύντομο χρόνο της ζωής του (πέθανε το 1934, σε ηλικία μόλις 44 χρονών). Μήπως είχε προηγούμενα μαζί του η Μαρίκα Κοτοπούλη; Μάλλον αποκλείεται. Αν εξαιρέσει κανείς μια κρίση του το 1916, δημοσιευμένη στην εφημερίδα «Νέα Ελλάς», που γράφει ότι «μπορεί να μορφάζει μέχρι εξαρθώσεως της κάτω σιαγόνος της», όλες οι άλλες κριτικές του Φώτου Πολίτη για τη Μαρίκα Κοτοπούλη που ακολούθησαν υπήρξαν σχεδόν στο σύνολό τους υμνητικές.

Να είχε σχέση γενικότερα με τον χαρακτήρα της; Το πιθανότερο. Εριστική, βωμολόχα, συντηρητική πολιτικά, ακραιφνώς βασιλικιά, ώς το σημείο να την καταγγείλει ο ίδιος της ο πατέρας όταν απευθύνθηκε στο κοινό μιας παράστασης φωνάζοντας: «Τι τη φυλάτε αυτή τη ρουφιάνα, τη βασιλικιά και δεν τη χώνετε μέσα;». Αν και για τον Γιάννη Τσαρούχη ήταν τόσο σπουδαία ώστε, βοηθώντας και προστατεύοντας τους αριστερούς ηθοποιούς από τα κυνηγητά των χιτών και των Γερμανών, έλεγε ότι το κάνει γιατί «είναι απαραίτητοι στο θέατρο». Στην ουσία όμως καμουφλάριζε την ανθρωπιά της.

«Με εύλογη ανησυχία και µε εντελώς δικαιολογηµένο ενδιαφέρον επήγα χθες το βράδυ στο Εθνικό Θέατρο να παρακολουθήσω την παράσταση του “Αγαµέµνονος”. Στο θέατρο, που επί τόσα χρόνια το ποθήσαµε και το ζητήσαµε και που, τέλος, το ίδρυσε η κρατική µέριµνα και, αφού το εφοδίασε µε πλούσια υλικά µέσα, το ενεπιστεύθη στον κ. Φώτο Πολίτη, στον άνθρωπο δηλαδή που επί είκοσι χρόνια εχτύπησε µε τις κριτικές του, από υψηλοτάτης περιωπής και αλύπητα, κάθε θεατρική προσπάθεια και εκδήλωση στον τόπο µας.

Να λοιπόν – είπα και εγώ, όπως είπαμε όλοι μας – η στιγμή, να η ευκαιρία να ιδούμε εφαρμοσμένα όσα μας έγραφε, όσα μας εδίδασκε και μας υπεδείκνυε με τόση επιμονή, αυθεντία και αυτοπεποίθηση. Και να τα ιδούμε τέλεια και μοναδικά, αφού ποτέ κανένας σκηνοθέτης, από καταβολής ελληνικού θεάτρου, δεν είχε στη διάθεσή του τόσο πλουσιοπάροχα όλα τα τεχνικά και υλικά μέσα, τόσο άφθονα τα χρήματα τόσο καιρό -μήνες ολόκληρους – για να προετοιμάσει με επιμονή ή μ’ όλο του το ραχάτι, αν θέλετε, την εργασία του, δικτατορική εξουσία στην εκλογή των μέσων του, του ρεπερτορίου του και της εφαρμογής κάθε σκέψεως, κάθε εμπνεύσεως, κάθε μερακιού του!

Ο κ. Πολίτης έχτισε και εφώτισε τη σκηνή του Εθνικού Θεάτρου όπως του άρεσε και, με τη συνεργασία αρίστου τεχνικού προσωπικού, εδιάλεξε τους ηθοποιούς που ήθελε μέσα σ’ όλο το ελληνικό θέατρο – σημειώστε ότι την εποχή της συγκροτήσεως του θιάσου του, όλοι οι έλληνες ηθοποιοί της πρόζας ήσαν ελεύθεροι και διαθέσιμοι -, εμελέτησε επί δύο χρόνια το έργο που προέκρινε μέσα στην παγκόσμια θεατρική φιλολογία, έφτιαξε τα σκηνικά του, τα κοστούμια του, έκανε επί πέντε ολόκληρους μήνες τις πρόβες του και, επιτέλους, ύστερα από αναβολές και κόντρα αναβολές, που ωφείλοντο ασφαλώς σε υπέρμετρη ευσυνειδησία και ίσως σε δισταγμούς, μας επαρουσίασε την παράστασή του, έξω πάσης πιέσεως τόπου, χρόνου και μέσων.

Και μας επαρουσίασε – οφείλω να το πω ευθύς εξαρχής, χωρίς επιείκεια που ασφαλώς δεν την καταδέχεται – τη χειρότερη παράσταση που είδε ποτέ το ελληνικό κοινό. Μια παράσταση κατώτερη, άκρως αντιθεατρική, ανομολόγητη, από πάσης απόψεως, σκηνικών, σκηνοθεσίας και εκτελέσεως. Φρονώ ότι καμιά όψιμη μεταμέλεια ή δικαιολογία του κ. Πολίτη ή απόπειρα μεταθέσεως των καθαρώς θεατρικών ευθυνών στους ώμους του “μακαρίτη” ή της αντιποιητικής εποχής μας – αχ, αυτή η αιώνια επωδός – δεν μπορεί και δεν πρέπει να τον γλιτώσει από την “κριτική” που του αξίζει. Γιατί, μην ξεχνάμε, ότι πρόκειται περί του κριτικού, που δεν εννοούσε να συγχωρήσει καμιά απολύτως ατέλεια στις παραστάσεις του ελευθέρου θεάτρου – και μάλιστα την επομένη της πρεμιέρας – που επάλευε εναντίον αθεράπευτης ανεπάρκειας τεχνικών μέσων, οικονομικών δυσχερειών, δημευτικής φορολογίας κ.λπ., κ.λπ.

Να μιλήσουμε για τα σκηνικά; Ο σκηνοθέτης θέλησε να μεταχειρισθεί πλαστικούς όγκους και σκάλες, αφού τέτοια πράματα έβλεπε σ’ όλα τα μοντέρνα σκηνικά που του έφερναν τσιφ στο σπίτι του τα ξένα θεατρικά περιοδικά. Και μας παρουσίασε έναν αντιαισθητικό βραχνά, κάτι σαν Παλαμήδη, κάτι σαν ρεκλάμα καταποτίων Πινκ κατά του άσθματος (“πάρτε ένα και ανέβετε τη σκάλα χωρίς να λαχανιάσετε”), κάτι σαν Συμπληγάδες Πέτρες, αλλά ποτέ ανάκτορο μυκηναϊκό. Με το σκηνικό του και την τοποθέτησή του πάνω στη σκηνή του Εθνικού Θεάτρου κατέθλιψε και το έργο και τους ηθοποιούς και τους θεατές.

Κατόρθωσε να πείσει τον κόσμο πως η σκηνή του Εθνικού Θεάτρου είναι μικρή και στενόχωρη και ανεκάλυψε και ο ίδιος – πότε; – την παραμονή της πρεμιέρας του πως δεν του έμενε πια χώρος για να κάμει την παράσταση όπως την είχε αποφασίσει και ύστερα υπολογίσει επί μακρούς μήνες. Ετσι, από ‘κεί που λογάριαζε να φέρει στη σκηνή με κάθε μεγαλοπρέπεια τον “βασιλέα των βασιλέων” επάνω στο άρμα του ζεμένο σε τέσσερα άλογα και έφτιαξε το άρμα και βρήκε και τα άλογα, την Παρασκευή το βράδυ ανεκάλυψε πως σκηνή δεν υπήρχε και μας εσερβίρισε τον Αγαμέμνονα στο ταψί και την Κασσάνδρα στο φορείο του Ευαγγελισμού. Την Παρασκευή επίσης είπε πως η μουσική ήταν πολύ “εκτεταμένη” και την κουτσούρεψε και την Κυριακή πως ο “Αισχύλος” που κατεσκεύασε ήταν κουραστικός και του ‘βαλε διάλειμμα για να μπορέσει ο κάθε πικραμένος από τους θεατές να βγει έξω, να καπνίσει ένα τσιγαράκι και να αντλήσει νέο κουράγιο για την υπόλοιπη παράσταση.

Τέλος, στο σκηνικό του κ. Πολίτη εμεγαλοποίησε και εγελοιογράφησε τα ελαττώματα των ηθοποιών εις βάρος των χαρισμάτων τους. Ο κ. Μινωτής π.χ., τοποθετημένος στο βάθος ενός πηγαδιού γεμάτου από εκτυφλωτικό λουλακί φως (επίδειξη του φωτός σαν σε κινηματογραφικό στούντιο) και κινούμενος κάτω από τη βάση κρεμαστής σκάλας, δεν μπορούσε παρά να χάσει και να φανεί κοντός και τετράγωνος εις βάρος της ωραίας παλμώδους και ζεστής φωνής του. Το ίδιο έπαθαν και οι άλλοι ηθοποιοί που επρόσεχαν διαρκώς να μην γκρεμοτσακισθούν στο κατηφορικό καλντερίμι του σκηνικού.

Η εκτέλεση κακή ως σύνολο και κακή αν πάρουμε τον καθένα χώρια. Καμιά ενότης εκτελέσεως και ερμηνείας. Ο μεγάλος Βεάκης μετεβλήθη σε μελοδραματικό ήρωα και με πλήρη εξαφάνιση της κολοσσιαίας προσωπικότητός του. Ο Γληνός έπαθε τα ίδια, υποχρεωθείς να φωνάζει υστερικά, σ’ ένα παίξιμο που το θέλησαν στυλιζέ. Η Κλυταιμνήστρα, που υποχρεώθηκε στην αρχή να τραγουδήσει φόρτε, παρουσιάσθηκε μετά το έγκλημα εντελώς αθώα, διακοσμητική και ήρεμη σαν τη Φούλα, που θέλει να κρύψει το έγκλημά της, όσον αφορά τουλάχιστον τον Αγαμέμνονα, που δεν τον σκότωσε τον ίδιο, αλλά το ομοίωμά του, καθώς αποδεικνύει η μεταφορά του εκμαγείου του στη σκηνή – ίδε Αθανασόπουλον ,- ενώ την καημενούλα την Κασσάνδρα την βγάζουν έξω ζωντανή! Ισως η κ. Παξινού να είναι καλύτερη έτσι, χωρίς την απαγγελία των στραγαλοποιημένων “ρο” της, εφόσον ο τρόπος με τον οποίο την εδίδαξαν να παίζει στο έργο αυτό δεν έχει ομοιογένεια και, ενώ στην αρχή απαγγέλλει σαν πανηγυριώτικη ροκάνα, καταλήγει στο τέλος σε τόνο αδιαφορίας και σε παίξιμο… στυλιζέ.

Η Κασσάνδρα; Κρίμα στο χαριτωμένο κοριτσάκι που με τη φυσική του χάρη και την ευγένεια των κινήσεων θα μπορούσε να γίνει τόσο καλή, μα σε εντελώς άλλο θεατρικό είδος.

Τι να σας πω για τον Χορό; Για τα αμερόληπτα αυτά γεροντάκια, που ήταν σαν απελπισμένοι συνταξιούχοι; Πότε τραγουδούσαν και πότε σώπαιναν, μα δεν “άκουγαν” ποτέ, σαν να ήταν όχι Αργείοι, αλλά Οβραίοι που δεν ξέραν τη γλώσσα. Θέλετε να μάθετε κάτι; Μου εστάθη αδύνατο να τους μετρήσω! Ηταν έντεκα; Ηταν δώδεκα; Ενα ξέρω. Οτι δεν χωρούσαν στη σκηνή και ο ένας έσπρωχνε τον άλλον.

Για τη μετάφραση του αγαπητού μου κ. Γρυπάρη δεν μπορώ να σας μιλήσω. Από όσα είπε ο Βεάκης, κατάλαβα ότι είναι περίφημη. Θα ζητήσω να τη διαβάσω για να τη χαρώ.

Γενικά ένα θέαμα παρλάν, σονόρ, κινηματογράφος και θέατρο, καμωμένο από άνθρωπο που τα αγνοεί και τα δύο και δεν τα αγαπά. Δεν του αρνούμαι το δικαίωμα να τα κρίνει· αλλά του συνιστώ να αποφεύγει να τα φτιάχνει».