Το μυστικό «σχέδιο Ζ» για την έξοδο από το ευρώ

Τον Ιανουάριο του 2012, τέσσερις άνδρες συνέλαβαν ένα σχέδιο για την περίπτωση που η Ελλάδα θα αναγκαζόταν να αποχωρήσει από το ευρώ. Το ονόμασαν «σχέδιο Ζ». Στη δεύτερη συνέχεια της σειράς του για τη χρονιά που άλλαξε η Ευρώπη, ο δημοσιογράφος των «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» Πίτερ Σπίγκελ περιγράφει τη μυστική στρατηγική που εκπονήθηκε για τη σωτηρία της Ελλάδας – και της Ευρώπης.

ΑΚΡΑ ΜΥΣΤΙΚΟΤΗΤΑ. Χωρίς να το γνωρίζει κανένας από το ελληνικό πολιτικό σύστημα, μια μικρή ομάδα αξιωματούχων της ΕΕ και του ΔΝΤ εργαζόταν μυστικά επί μήνες για το ενδεχόμενο κατάρρευσης των ελληνικών τραπεζών. Το μυστικό τους σχέδιο, ονόματι «σχέδιο Z», ήταν ένα λεπτομερές σενάριο ανοικοδόμησης της οικονομικής και χρηματοπιστωτικής υποδομής της Ελλάδας, σε περίπτωση που έφευγε από την ευρωζώνη. Το σχέδιο καταστρώθηκε από περίπου 24 αξιωματούχους που εργάζονταν σε μικρές ομάδες στην Κομισιόν στις Βρυξέλλες, στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα στη Φρανκφούρτη και στο ΔΝΤ στην Ουάσιγκτον. Αξιωματούχοι που έχουν γνώση διαβεβαιώνουν ότι δεν ήταν ένα σχέδιο για να εξαναγκασθεί η Ελλάδα να φύγει από το ευρώ. Ακριβώς το αντίθετο, υποστηρίζουν, καθώς το Grexit θα προκαλούσε χάος στα ευρωπαϊκά χρηματιστήρια και στις τράπεζες. Στις αρχές του 2012 πολλά στελέχη σε αυτές τις τρεις πόλεις θεωρούσαν ότι θα ήταν ανεύθυνο να μην υπάρχει προετοιμασία για μια πιθανή έξοδο της Ελλάδας.

Το Σαββατοκύριακο 18-19 Ιουνίου 2012, με τους ηγέτες του G20 να κατευθύνονται για την ετήσια σύνοδό τους στο Λος Κάμπος του Μεξικού, ανώτατοι αξιωματούχοι της ΕΕ παρέμειναν στα γραφεία τους, σε περίπτωση που θα χρειαζόταν να ενεργοποιηθεί το «σχέδιο Z». Μεταξύ αυτών, ο Ολι Ρεν και ο Μάριο Ντράγκι. Στις Βρυξέλλες μια ομάδα με επικεφαλής τον Μάρκο Μπούτι, επικεφαλής του οικονομικού διευθυντηρίου της Κομισιόν, σιωπηρά συνέλεγε στοιχεία με σκοπό να πείσει τη Γερμανία και τους συμμάχους της ότι το Grexit θα προκαλούσε μεγαλύτερο χάος από ό,τι πίστευαν κάποιοι.

Η δουλειά για το «σχέδιο Z» άρχισε τον Ιανουάριο του 2012 και την επέβλεπαν τέσσερις άνθρωποι. Ο Μπούτι, ο Γεργκ Ασμουσεν από την ΕΚΤ, ο Αυστριακός Τόμας Βάιζερ που συντόνιζε τη δουλειά στις Βρυξέλλες και ο Πολ Τόμσεν, ο Δανός επικεφαλής της ομάδας του ΔΝΤ για την Ελλάδα. Υπήρξε απόλυτη μυστικότητα επειδή όλοι φοβούνταν τον πανικό που θα σκορπούσε η είδηση της ύπαρξης του σχεδίου, και γι’ αυτό ακριβώς αποκλείστηκε οποιαδήποτε συμμετοχή έλληνα αξιωματούχου. Κατά τη διάρκεια δείπνου στην καγκελαρία δύο εβδομάδες πριν από τις εκλογές στην Ελλάδα, η Μέρκελ ζήτησε από τον Ζοζέ Μανουέλ Μπαρόζο να τη διαβεβαιώσει ότι υπήρχε το σχέδιο. Κάτι που εκείνος έκανε προφορικά.

ΤΑ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ. Στην Ουάσιγκτον αξιωματούχοι του ΔΝΤ ετοίμασαν έναν 20σέλιδο κατάλογο δράσεων. Στην ΕΚΤ στελέχη μελέτησαν την εμπειρία της Αργεντινής για την έκδοση χρεογράφων αναγνώρισης οφειλής (IOUs) κατά τη διάρκεια της κρίσης του 2001, καθώς τα ευρώ που κυκλοφορούσαν στην Ελλάδα δεν θα ίσχυαν στην περίπτωση εξόδου. Επίσης μελέτησαν την εισαγωγή των νέων δηναρίων από τον αμερικανικό στρατό στο Ιράκ το 2003, η Ελλάδα όμως δεν είχε μεγάλες δυνατότητες εκτύπωσης νέων χαρτονομισμάτων.

Ιδιαίτερα περίπλοκη ήταν η βασική λειτουργία της ελληνικής οικονομίας. Η Ελλάδα, όπως και οι χώρες της ευρωζώνης, συνδέεται με ένα δίκτυο που λέγεται Target 2, ένα τεράστιο ηλεκτρονικό σύστημα που διαχειρίζεται η ΕΚΤ σε σύνδεση με τις εθνικές κεντρικές τράπεζες. Μόλις η Ελλάδα αποσυνδεόταν από το Target 2, δεν θα υπήρχε τρόπος να γίνουν συναλλαγές και η οικονομία θα κατέρρεε.

Στις αρχές του 2012 η Ανγκελα Μέρκελ αποφάσισε ότι πρέπει επιτέλους να απαντήσει τι είδους Ευρώπη θέλει: μια νομισματική ένωση με αρχηγό τη Γερμανία που θα αποτελείται από μικρά γειτονικά κράτη με ανάλογες οικονομίες ή ένα ευρύτερο πολιτικό πρόγραμμα στο οποίο θα χωρούν και οι λιγότερο ανταγωνιστικές χώρες; Στις αρχές Ιουνίου συναντήθηκε στο Βερολίνο με τον Μπαρόζο και του εξέφρασε την ανησυχία της ότι οι έλληνες ψηφοφόροι θα επέλεγαν μια κυβέρνηση που θα απέρριπτε το Μνημόνιο. Οταν ο πρόεδρος της Κομισιόν της είπε ότι δεν υπήρχε τέτοιος φόβος αφού μάλλον θα κέρδιζε ο Σαμαράς, η καγκελάριος απάντησε ότι αυτό ακριβώς φοβόταν αφού ο Σαμαράς υποστήριζε την κατάργηση του Μνημονίου.

Η ΛΥΣΗ ΤΟΥ ΔΡΑΜΑΤΟΣ. Οι σύμβουλοι της Μέρκελ ήταν χωρισμένοι σε δύο στρατόπεδα: το «ντόμινο» και το «μολυσμένο πόδι». Το πρώτο υποστήριζε ότι το Grexit θα πυροδοτούσε πώληση όλων των προβληματικών ομολόγων της ευρωζώνης, ενώ θα ακολουθούσε μαζική ανάληψη χρημάτων από την Πορτογαλία, την Ιταλία και την Ισπανία. Το δεύτερο εξέφραζε, αντίθετα, την πεποίθηση ότι η αποπομπή της Ελλάδας θα επέτρεπε στην υπόλοιπη ευρωζώνη να ορθοποδήσει.

Επικεφαλής του στρατοπέδου του «μολυσμένου ποδιού» ήταν ο Σόιμπλε, ο οποίος θεωρούσε ότι η έξοδος της Ελλάδας ήταν αναγκαία για να σωθεί το ευρωπαϊκό σχέδιο για το οποίο είχε δουλέψει μια ζωή. Η στάση αυτή τον έφερε συχνά σε σύγκρουση με τη Μέρκελ. Στα μέσα Ιουλίου, η τελευταία έφυγε για τις διακοπές της όπου θα λάμβανε τη μεγάλη απόφαση. Ακολούθησε μια συνάντηση του Μπαρόζο με τον Σαμαρά, όπου ο πρώτος είπε στον νέο Πρωθυπουργό ότι έπρεπε να εφαρμόσει το Μνημόνιο ως είχε για τουλάχιστον ένα χρόνο. Εκείνος δέχθηκε, κάνοντας στροφή 180 μοιρών από τις προηγούμενες θέσεις του.  Το Grexit είχε αποκλειστεί.