Δεν θυμάμαιπού το έχω αφήσει

Ο μέσος άνθρωπος ξεχνάει κάτι περίπου εννέα φορές την ημέρα. Σε μια μεγάλη επιστημονική έρευνα ένας στους τρεις ερωτηθέντες απάντησε ότι περνά περίπου 15 λεπτά την ημέρα αναζητώντας αντικείμενα τα οποία δεν θυμάται πού τα έχει αφήσει. Τα πιο συνηθισμένα είναι τα κλειδιά, διάφορα έγγραφα, το πορτοφόλι και φυσικά το κινητό.

Η έρευνα έγινε το 2012 από μια αμερικανική ασφαλιστική εταιρεία στην οποία συμμετείχαν 3.000 άτομα και παρουσιάστηκε αναλυτικά από την εφημερίδα «Γουόλ Στριτ Τζέρναλ». Το να ξεχνάμε πράγματα στην καθημερινότητά μας δεν είναι απαραιτήτως σύμπτωμα της νόσου Αλτσχάιμερ ή της άνοιας εξηγούν οι επιστήμονες. Και παρότι όσο μεγαλώνουμε ξεχνάμε όλο και πιο συχνά, αυτή η στιγμιαία απώλεια μνήμης συμβαίνει σε όλες τις ηλικίες και είναι φυσιολογικό φαινόμενο.

Κατ’ αρχάς επειδή είναι γραμμένο στα γονίδιά μας. Αλλοι λόγοι που μπορεί να πολλαπλασιάσουν τις πιθανότητες είναι η κούραση, το στρες και η ενασχόληση με πολλές δουλειές συγχρόνως. Επίσης, πιεστικές καταστάσεις στη δουλειά ή στο σπίτι μπορεί να προκαλέσουν προσωρινή απώλεια μνήμης. Ακόμη αυτή η αφηρημάδα μπορεί να έχει σχέση με άλλες νοσολογικές καταστάσεις όπως η κατάθλιψη και η υπερκινητικότητα με ελλειμματική προσοχή.

«Στον εγκέφαλο η αφηρημάδα προκαλείται όταν καταρρέει η σύναψη δύο διαφορετικών λειτουργιών, της προσοχής και της μνήμης» εξηγεί ο Ντάνιελ Σάχτερ, καθηγητής Ψυχολογίας  στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ.

Η αφηρημάδα εκδηλώνεται με δύο τρόπους. Ο πρώτος, όταν αποτυγχάνουμε να ενεργοποιήσουμε τη μνήμη. Ο δεύτερος, όταν ο εγκέφαλος δεν κωδικοποιεί την πράξη μας.

Η μνήμη κωδικοποιείται στον ιππόκαμπο, βασικό όργανο του εγκεφάλου που ασχολείται με τη λειτουργία της μνήμης. Πώς; Λαμβάνει μια φωτογραφία ενός γεγονότος και την αποθηκεύει σε μια ομάδα νευρώνων. Οι νευρώνες αυτοί μπορεί αργότερα να ενεργοποιηθούν με μια ανάμνηση ή με κάτι που συμβολίζει αυτό που κάναμε προηγουμένως και να επαναφέρουν τη φωτογραφία στο μυαλό μας ως πραγματικό στιγμιότυπο.

Ειδικά όταν γνωρίζουμε ότι πλέον έχουμε αρχίσει και ξεχνάμε θα πρέπει να μην κάνουμε μηχανικές κινήσεις αλλά να δίνουμε προσοχή στη στιγμή της κίνησης. Επίσης πρέπει να είμαστε συγκεντρωμένοι όταν κωδικοποιούμε την πληροφορία, δηλαδή να λέμε στον εαυτό μας «έβαλα τα γυαλιά πάνω στο τραπέζι».

Οπως εξηγούν οι επιστήμονες, εάν η κατάσταση του μυαλού τη στιγμή που προσπαθούμε να ανακαλέσουμε μια πληροφορία έχει αλλάξει από τη στιγμή που κωδικοποιήσαμε την πληροφορία θα προκληθεί μπλοκάρισμα και θα ξεχάσουμε ξανά. Για παράδειγμα, πεινούσαμε την ώρα που μπαίναμε στο σπίτι και πετάξαμε κάπου βιαστικά τα κλειδιά μας; Οταν τα αναζητήσουμε αργότερα και έχουμε στο μεταξύ φάει, άρα δεν πεινάμε πια, θα είναι πιο δύσκολο να θυμηθούμε πού τα έχουμε βάλει.

Με τον τρόπο αυτόν εξηγείται το γιατί είναι αποτελεσματική η προσπάθεια που καταβάλλουμε για να θυμηθούμε τι ακριβώς κάναμε, στην προκειμένη περίπτωση για να βρούμε τα κλειδιά μας, καθώς μπαίναμε στο σπίτι. Να ανακαλέσουμε δηλαδή στη μνήμη μας όχι μόνο τις κινήσεις αλλά και την κατάσταση του μυαλού μας. Πεινούσαμε; Οσο προσπαθούμε να επανέλθει ο εγκέφαλος στην κατάσταση που βρισκόταν τη στιγμή που αφήναμε κάπου τα κλειδιά μας τόσο περισσότερο αυξάνουμε και τις πιθανότητες να τα βρούμε.

Σε μελέτη που έγινε στη Γερμανία βρέθηκε ότι 75% των συμμετεχόντων οι οποίοι ξεχνούσαν γεγονότα που συνέβησαν πριν από μερικές ώρες είχαν υποστεί μια ιδιαίτερη γονιδιακή μετάλλαξη (στο γονίδιο drd2). Σύμφωνα με τον Σεμπάστιαν Μάρκεν, καθηγητή Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βόννης, «η αφηρημάδα είναι κάτι πολύ συνηθισμένο». Στη μελέτη συμμετείχαν 500 άτομα τα οποία ερωτήθηκαν εάν αφαιρούνται συχνά και εάν δεν μπορούν να αναγνωρίσουν αντικείμενα που βρίσκονται μπροστά στα μάτια τους, όπως π.χ. το στοπ της Τροχαίας. Επίσης, ρωτήθηκαν εάν εκδηλώνουν και ψυχοκινητικά συμπτώματα όπως, π.χ., να σκοντάφτουν στο πεζοδρόμιο ή πέφτουν πάνω σε άλλους ανθρώπους.

Ολοι οι συμμετέχοντες έδωσαν και δείγμα DNA. Οπως φάνηκε, οι περισσότερες από τις μισές περιπτώσεις αφηρημάδας οφείλονται σε γενετικά αίτια. Οι ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι η υπερφόρτωση αναμνήσεων μπορεί να μπλοκάρει τον εγκέφαλο. Δηλαδή μπορεί να παρκάρουμε καθημερινά το αυτοκίνητό μας στο ίδιο πάρκινγκ αλλά σε διαφορετική θέση και αυτό να μας μπλοκάρει.

Ολες οι πληροφορίες αποθηκεύονται πάντοτε στον ιππόκαμπο του εγκεφάλου. Κάθε παραλλαγή παρόμοιας μνήμης, όμως, αποθηκεύεται σε διαφορετικό σημείο και θα πρέπει ο εγκέφαλος να ανακαλέσει τη συγκεκριμένη όταν χρειαστεί.

Πάντως ο καλύτερος τρόπος για να βρει κάποιος ό,τι έχει χάσει είναι και ο πιο προφανής: αυτά που δεν βρίσκουμε είναι συνήθως εκεί όπου τα αφήνουμε. Μόνο που δεν μπορούμε να το ξεχωρίσουμε. Δηλαδή αφήνουμε πάντα τα κλειδιά στο τραπέζι αλλά τα έχουμε σκεπάσει με κάποιο χαρτί και δεν τα βλέπουμε.
Το να αφήνουμε συγκεκριμένα πράγματα σε σταθερά πάντοτε σημεία βοηθάει αρκετά στην επίλυση τέτοιων προβλημάτων.

Ο Μαρκ Μακ Ντάνιελ, καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον, ισχυρίζεται ότι μια πολύ καλή τεχνική είναι να κωδικοποιούμε την πληροφορία φωναχτά, λέγοντας π.χ. «τώρα βάζω τα κλειδιά μου πάνω στο τραπέζι».

Επίσης, η ανάκληση στη μνήμη παρόμοιων εικόνων που έχουν σχέση με αυτό που προσπαθούμε να θυμηθούμε. Εάν δηλαδή πρόκειται να πάμε στο κρεοπωλείο, το να πούμε τη λέξη κρεοπώλης μάς βοηθάει να θυμηθούμε και το συγκεκριμένο κρέας που θέλουμε να αγοράσουμε και έχουμε στο μεταξύ ξεχάσει.

Η γνωσιακή λειτουργία βρίσκεται στο απόγειό της όταν είμαστε 20 χρονών. Ομως όσο μεγαλώνουμε τόσο ο εγκέφαλός μας συρρικνώνεται και οι λειτουργίες του επιβραδύνονται. Η αφηρημάδα όμως μπορεί να οφείλεται και σε στρες, μελαγχολία, κούραση και λήψη συγκεκριμένων φαρμάκων που επηρεάζουν τη μνήμη.    

-Μην αρχίζετε να ψάχνετε αμέσως και μην πανικοβληθείτε. Χαλαρώστε και περιμένετε πρώτα να σας έρθει η ιδέα για το πού μπορεί να έχετε αφήσει το αντικείμενο που αναζητάτε.

-Συνήθως είναι εκεί που το τοποθετείτε πάντα. Ψάξτε στο σταθερό σημείο, κάτω από χαρτιά ή άλλα πράγματα.

-Θυμηθείτε τα βήματά σας ένα προς ένα. Πότε ήταν η τελευταία φορά που το χρησιμοποιήσατε;

-Μουρμουρίζετε δυνατά το όνομα του αντικειμένου που ψάχνετε καθόλη τη διάρκεια της αναζήτησης.

-Να κοιτάτε καλά. Συνήθως είναι μπροστά μας και δεν το βλέπουμε.

-Τα πράγματα που χάνουμε δεν τα αφήνουμε πιο μακριά από 40 εκατοστά από την κανονική τους θέση.

-Εάν δεν μπορείτε με τίποτε να το βρείτε, μπορείτε να ευελπιστείτε ότι θα εμφανιστεί ξαφνικά μπροστά σας.