Ανθολογία της «εθνικής ψυχής»

Εβδομήντα ένα διηγήματα που γράφτηκαν σε περίπου 70 χρόνια. Από τον Ρίζο Ραγκαβή μέχρι τον Κονδυλάκη και από τον Παπαδιαμάντη μέχρι τον Βιζυηνό. Μια επανέκδοση, 94 χρόνια μετά, ανασυστήνει έναν μάλλον ξεχασμένο κόσμο.

Είναι μια πολύ καλή και αυστηρή έκδοση, όπως αρμόζει στον εκδότη της – το Ιδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη. Το λιτό της εξώφυλλο θα μπορούσε βέβαια να το φανταστεί κανείς και πολύ διαφορετικό, θα μπορούσε να έχει από εικόνες συγγραφέων μέχρι πολεμικά γεγονότα (ή πολιτικές ταραχές) της περιόδου στην οποία αναφέρεται και τα οποία ουδέποτε μας έλειψαν. Ή και βουκολικές απεικονίσεις.

Το βέβαιο είναι ότι αν αρχίσεις να φυλλομετράς τις σελίδες αυτής της δίτομης, ογκώδους έκδοσης («Το ελληνικόν διήγημα. Η Ανθολογία του Κωνστ. Φ. Σκόκου») μπλέκεις στα γρανάζια μιας πολύ διαφορετικής εποχής.

Για να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, πόσοι γνωρίζουν το όνομα αυτό; Ο Κωνσταντίνος Σκόκος, μάλλον ξεχασμένος σήμερα – αν και όχι τόσο όσο κάποιοι που περιλαμβάνονται στην ανθολογία του – υπήρξε στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού μια πολύ γνωστή φιγούρα των αθηναϊκών γραμμάτων. Στενός φίλος του Ξενόπουλου, πολλών ακόμη συγγραφέων και καλλιτεχνών, έγραφε ακατάπαυστα, όπως πολλοί ακόμη σύγχρονοί του. Για την ακρίβεια έγραφε κυρίως στο έντυπο που εξέδιδε ο ίδιος, το περίφημο «Εθνικόν Ημερολόγιον», γνωστότερο ως «Ημερολόγιο Σκόκου». Εγραφε πολλών ειδών κείμενα, κυρίως όμως επιδόθηκε στο ευθυμογράφημα, στη ρίμα, στα επιγράμματα, πράγματα που καλλιεργούνταν πολύ εκείνα τα χρόνια – ας θυμηθούμε και τον Σουρή. Στο «Ημερολόγιο» όμως, που εξέδιδε συνεχώς από το 1886 έως το 1918, φιλοξενούσε και τα μεγαλύτερα ονόματα των γραμμάτων. Δημοσίευε μεταξύ άλλων διηγήματα και ποίηση – εκεί, λ.χ., πρωτοδημοσιεύτηκε το 1900 το γνωστό ποίημα του Κωνσταντίνου Καβάφη «Κεριά». Τον οποίο Καβάφη ξεχώρισε ο Σκόκος πριν από το ιστορικό άρθρο του Ξενόπουλου, με το οποίο έγινε γνωστός ο Αλεξανδρινός στους Αθηναίους. Και αυτός ο πολυπράγμων συγγραφέας που σπούδασε νομικά αλλά δεν ασχολήθηκε με την επιστήμη του ταυτίστηκε με το «ημερολόγιό» του. Τόσο που ο Παύλος Νιρβάνας, με αφορμή τον θάνατό του το 1929, έγραψε: «Ο Σκόκος ουσιαστικώς δεν απόθανε τώρα. Είχεν αποθάνει μαζί με το Ημερολόγιον (…) Σπανίως ένας άνθρωπος ήνωσε τόσον σφιχτά την ζωήν του με το έργον του, όσον ο άνθρωπος αυτός».

Παρότι τα βιογραφικά του στοιχεία δεν είναι όλα γνωστά (αρκετά πράγματα διέσωσε ο Ξενόπουλος), γνωρίζουμε ότι ήταν επίσης φιλόμουσος και είχε επαφές με τους καλλιτεχνικούς κύκλους. Εύκολα άλλωστε μπορεί κανείς να βρει και σήμερα ότι με τη σύζυγό του, αξιόλογη μουσικό, με την οποία έκαναν δύο αγόρια, έβγαλαν τρεις ακόμη γενιές μουσικών: τον Αντώνη Σκόκο, πιανίστα και καθηγητή του Ελληνικού Ωδείου, τον (εγγονό τους) Κώστα Σκόκο, ντράμερ του συγκροτήματος Φόρμινγκς, που απεβίωσε πρόσφατα και τον νεότερο Αντώνη, συνθέτη σήμερα στον χώρο του νεο-λαϊκού τραγουδιού, με πολύ καλές μουσικές σπουδές.

Ποια όμως η αξία αυτής της προσεγμένης επανέκδοσης (που εμπνεύστηκε ο ομότιμος καθηγητής Γιάννης Παπακώστας) σχεδόν 100 χρόνια μετά την πρώτη δημοσίευσή της; Ενας από τους λόγους, όπως γράφει στον υπερπενηντασέλιδο, ιδιαίτερα διαφωτιστικό πρόλογό της η φιλόλογος, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Πατρών Κατερίνα Κωστίου, είναι ότι πρόκειται για «πολύτιμη πηγή για τη μελέτη της εποχής του, καθώς διασώζει λησμονημένες φωνές που κάποτε έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του πνευματικού κλίματος».

Οχι, βέβαια, πως δεν περιλαμβάνονται όλα τα γνωστά ονόματα της ελληνικής λογοτεχνίας. Η συλλογή περιλαμβάνει 71 διηγήματα 68 συγγραφέων. Το παλαιότερο είναι «Το χρυσούν μαστίγιον» του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή (1848) και το νεότερο το «Κακό συναπάντημα» του Ιωάννη Κονδυλάκη (1919). Μεταξύ των ονομάτων που περιλαμβάνονται είναι αυτά των Παπαδιαμάντη, Βιζυηνού, Ξενόπουλου, Παπαντωνίου, Εφταλιώτη, Πολυλά, Βικέλα, Χρηστοβασίλη, Δροσίνη, Νιρβάνα, Μητσάκη, Καρκαβίτσα, Τραυλαντώνη, Βουτυρά, Παλαμά, Ροδοκανάκη, Χατζόπουλου.

Είναι δηλαδή, κυρίως, η γενιά του 1880. Και μια εποχή εθνικής συσπείρωσης, η εποχή της Μεγάλης Ιδέας, μια στιγμή που πρέπει η λογοτεχνία να ξεφύγει από τον «ψευδορρωμαντισμό» και η Ελλάδα να πάψει να είναι «μεμακρυσμένη επαρχία της Γαλλίας».

Οχι ότι πέτυχε ακριβώς αυτά που ήθελε να πετύχει: «Οταν μιλάμε για γενιά του 1880, ας μην ξεχνάμε ότι οι μεγάλες δημιουργικές προσπάθειες είναι ελάχιστες και ότι τα τυπικά γνωρίσματα της εποχής φανερώνονται αδρότερα στην πληθωρική παρουσία των μέσων όρων: του Κόκκου και του Κορομηλά, του Σουρή και του Αννινου, του Σκόκου και του Τσοκόπουλου, του Πολέμη και του Στρατήγη, του Πωπ και του Δημητρακόπουλου» έγραφε το 1993 ο αείμνηστος φιλόλογος Παναγιώτης Μουλλάς.

Ο Σκόκος είχε, πάντως, επίγνωση της καθυστέρησης στην εξέλιξη της νεοελληνικής πεζογραφίας, την οποία μάλιστα απέδιδε στο γλωσσικό: στην επιτηδευμένη γλώσσα, την «καθηλωμένη ακάμπτως εις την αττικήν παράδοσιν», που έκανε τα πρόσωπα να εμφανίζονται στην πεζογραφία «πλαστογραφημένα και ανυπόστατα». Εξού και εκτιμάει τόσο τον Βιζυηνό, «εκ των πρώτων σκαπανέων της δημοτικής ως λογοτεχνικής γλώσσης».

Το μωσαϊκό της γλωσσικής έκφρασης το βλέπει άλλωστε κανείς στην ανθολογία. Που αποτελεί και υλικό μελέτης για τους γλωσσολόγους. Για τους υπόλοιπους, που θέλουν να ξέρουν τις ρίζες της νέας ελληνικής πεζογραφίας, μιας πεζογραφίας με μικρή παράδοση, καθώς μικρή είναι και η παράδοση της αστικής ζωής με την οποία αναπόφευκτα συνδέεται, το δίτομο «Ελληνικό διήγημα» αποτελεί μάλλον απαραίτητο ανάγνωσμα. Οχι μόνο για να δούμε τα θέματά του (ελληνική επανάσταση, Βυζάντιο, ψυχογραφικά πορτρέτα, ναυτική ζωή, ιστορίες ζώων κ.ά.) όσο για να καταλάβουμε τι σήμαινε η «εθνική ψυχή» που ήθελαν οι συγγραφείς αυτοί τότε να διαμορφώσουν, και σε ποιο βαθμό βλέπουμε τον απόηχο αυτού του εγχειρήματος σήμερα.