Αγγλοι «μάγοι» πίσω από τα εφέ του Χόλιγουντ

η μεγάλη και τρανή δεκαετία του ’60, όταν δηλαδή οι αφηνιασμένοι rock ‘n’ rollers πιτσιρικάδες αναζητούσαν θεάματα δυνατά, τα μεγάλα αμερικάνικα στούντιο είχαν λίγο πολύ ρόλο παρατηρητή. Και τα είδη της επιστημονικής φαντασίας αλλά και του τρόμου αντιμετωπίζονταν λίγο πολύ με κάποια περιφρόνηση. Η δε αγορά ήταν ακόμη διεθνής. Και έτσι, οι ανεξάρτητες παραγωγές έδιναν κι έπαιρναν: σε Αμερική και Ευρώπη θριάμβευαν αστυνομικές βρώμικες περιπέτειες, διαστημικά έπη και χρονικά αιμοδιψών φονιάδων. Με εφέ πολλές φορές αστεία, αλλά δεν είχε σημασία.

Ολα αυτά τελειώνουν λίγο πολύ τη δεκαετία του ’70. Οπως αναφέρει ο παραγωγός Ρότζερ Κόρμαν «όταν είδα τα «Σαγόνια του καρχαρία» ήξερα πως είχαμε τελειώσει. Είδα πως τα στούντιο είχαν αποφασίσει να παίξουν στο δικό μας γήπεδο, αλλά με υπέρογκους προϋπολογισμούς και υψηλά στάνταρ παραγωγής». Λίγο μετά ακολούθησε ο «Πόλεμος των άστρων»: κανένας ιταλός παραγωγός δεν μπορούσε να σκαρώσει με επιτυχία εξίσου εντυπωσιακές διαστημικές αναμετρήσεις καθώς όλοι οι μάστορες των ειδικών εφέ δρούσαν στην Αμερική, η οποία και τσιμπούσε ανερυθρίαστα ταλέντα απ’ όλο τον κόσμο – ακόμα και από την Ιταλία: ο ικανός «εφετζής» Κάρλο Ραμπάλντι, που μέχρι τότε δούλευε για τους «σπλατεράδες» Ντάριο Αρτζέντο και Λούτσιο Φούλτσι, βρέθηκε στην Paramount για να κατασκευάσει τον «Ε.Τ.» του Σπίλμπεργκ. Και θα έλεγε κανείς πως το παιχνίδι είχε οριστικά κριθεί.

Τελικά όμως, ούτε αυτό ήταν αληθές. Πέρασαν δεκαετίες αλλά σύντομα η ανταγωνιστική κινηματογραφία ξύπνησε, συνειδητοποιώντας πως μπορούσε να αναμετρηθεί με το Χόλιγουντ με ίσους όρους, εκμεταλλευόμενη το καλλιτεχνικό της δυναμικό. Ο Πίτερ Τζάκσον έχτισε ολάκερη βιοτεχνία ειδικών εφέ στη Νέα Ζηλανδία και σχεδίασε εκεί όλους τους «Αρχοντες των δαχτυλιδιών» του. Ο Κριστόφ Γκανς «έκαψε» υπολογιστές σε Γαλλία και Βερολίνο σχεδιάζοντας εκεί τη δική του εκδοχή της «Ωραίας και του Τέρατος» που θα δούμε σύντομα. Οι δε αρτίστες της Ανατολής, σε Χονγκ Κονγκ, Κορέα, Κίνα και Ιαπωνία, μεγαλουργούν σε ταινίες όπου τα κινηματογραφικά είδη μπερδεύονται μαγικά μεταξύ τους. Είναι οι Βρετανοί όμως εκείνοι που, έχοντας και το αβαντάζ της γλώσσας, έκαναν το μεγαλύτερο άλμα.

ΑΡΧΗ ΜΕ «ΧΑΡΙ ΠΟΤΕΡ». Η μεγάλη αρχή έγινε το 2000, με αφορμή το φιλμ «Ο Χάρι Πότερ και η φιλοσοφική λίθος», πρώτη ταινία της περίφημης σειράς, βασισμένης στα βιβλία της Τζ. Κ. Ρόουλινγκ. Γυρισμένη σε βρετανικό έδαφος (στα στούντιο Λίβσντεν στο Χέρτφορντσαϊρ), η βρετανοαμερικάνικη συμπαραγωγή απαιτούσε έναν τεράστιο όγκο δουλειάς και οι φορολογικές ελαφρύνσεις που προσέφερε το Ηνωμένο Βασίλειο αποτέλεσαν τον βασικότερο πόλο έλξης των «ξένων» παραγωγών που συνειδητοποίησαν πως η συνεργασία με το εκεί εργατικό δυναμικό είχε πολλά να προσφέρει. Οι ταινίες του Χάρι Πότερ που ήταν στο πρόγραμμα, όμως, ήταν ήδη πολλές, έτσι μια παραγωγική και δημιουργική βάση έπρεπε να στηθεί σχεδόν εκ του μηδενός. Και φυσικά, αυτή η βάση δεν έπαψε να υπάρχει με την αποπεράτωση της φιλμικής (και εξαιρετικά επιτυχημένης) σειράς!

Σήμερα, τα νούμερα μιλούν από μόνα τους: μέσα στη σεζόν 2012-2013 η βρετανική βιομηχανία ειδικών εφέ είχε κέρδη που άγγιζαν τα 250 εκατ. ευρώ. Φέτος ο μάστορας Τιμ Βέμπερ και η ομάδα του (οι βασικοί άγγλοι «παίχτες» στον συγκεκριμένο τομέα) διεκδικούν το ανάλογο Οσκαρ για τη δουλειά τους στο «Gravity». Μέσα σε λίγα χρόνια επίσης τέσσερις αμερικανοί γίγαντες των ειδικών εφέ έστησαν τα δικά τους γραφεία στο Λονδίνο, ανάμεσα τους και ο «πολύς» Τζορτζ Λούκας τής Industrial Light & Magic. «Τα γραφεία τους απέχουν μόλις πέντε λεπτά το ένα από το άλλο», λέει ο Βέμπερ, «και παρά την ανταγωνιστική μας σχέση, έχουμε την άνεση να συνδιαλεγόμαστε και να ανταλλάζουμε μυστικά και προτάσεις. Κατά κάποιο τρόπο, δουλεύουμε μαζί».

Και φυσικά οι καλλιτέχνες που δρουν και εργάζονται στην Αμερική δεν χαίρονται καθόλου με αυτή την εξέλιξη – απόρροια της παγκοσμιοποίησης. Η Ευρώπη, βλέπετε, προσφέρει κάτι που οι Αμερικανοί δεν θα δουν ούτε στ’ όνειρο τους: κρατικές επιχορηγήσεις. «Αντιλαμβάνομαι πως οι αμερικανοί συνάδελφοι ενοχλούνται, αλλά κι εκείνοι πρέπει να σκεφτούν πως για δεκαετίες πληρώνονταν αδρά από τους ευρωπαίους παραγωγούς. Μάθαμε να κάνουμε τη δουλειά τους φτηνότερα, γιατί αλλιώς θα εξαφανιζόμασταν από τον χάρτη. Και σήμερα, μη νομίζετε πως πνιγόμαστε στο χρήμα. Πολλοί από εμάς δουλεύουν σκληρά μέρα νύχτα. Γιατί πρέπει να είμαστε και προσιτοί και καινοτόμοι. Δεν διατηρούνται εύκολα αυτές οι ισορροπίες», προσθέτει ο Τιμ Βέμπερ. Σημειώστε πως ο συγκεκριμένος κλάδος έχει – προς το παρόν – μείνει εκτός συνδικαλιστικού χώρου στη Μεγάλη Βρετανία, αν και στις ΗΠΑ δεν ισχύει το ίδιο. Σκεφτείτε πως οι αμερικανοί εφετζήδες… διαδήλωσαν έξω από το Kodak Theater στη περσινή βραδιά των Οσκαρ ενώ αναμένεται να κάνουν το ίδιο και φέτος.

Θα μου πείτε, εντάξει, τα ψηφιακά εφέ χρειάζονται για επιστημονικές (ή μη) φαντασίες και ταινίες τρόμου, αλλά δεν γυρίζονται μόνο τέτοια φιλμ. Και θα κάνετε λάθος. Οι περισσότερες ταινίες χρειάζονται πού και πού ένα ψηφιακό χεράκι βοηθείας. Το φιλμ «Μαντέλα», επίσης υποψήφιο για Οσκαρ φέτος, είναι ένα καλό παράδειγμα: εξαφανισμένες ρυτίδες, μεγεθυσμένες εκρήξεις, περαστικά αεροπλάνα, περιβάλλοντες χώροι που σφύζουν από διαδηλωτές, όλα ψηφιακώς τακτοποιημένα από τη λονδρέζικη εταιρεία BlueBolt, που ανέλαβε τα ειδικά εφέ. Σοκαριστικό; Ισως, αλλά η ουσία είναι τούτη: λίγοι φιλμογράφοι, ανεξαρτήτως του είδους που υπηρετούν, εργάζονται δίχως ψηφιακή σιγουριά.