Διχασμοί πέντε αιώνων αναζωπυρώνονται

Η δύναμη που ασκούν οι χάρτες στους οποίους εμφανίζονται τα παλαιά έθνη συχνά βαραίνει πολύ πάνω στην επισφαλή και εύθραυστη πραγματικότητα. Η Ουκρανία, που τώρα βρίσκεται σε μια κρίσιμη στιγμή της Ιστορίας της, έχει μόνο 22 χρόνια ζωής ως πολιτική οντότητα και ανεξάρτητο κράτος. Το σλαβικό όνομά της δεν ανήκε καν σε μια παλιά χώρα, αλλά ήταν κυριολεκτικά το όριο – αυτό άλλωστε σημαίνει Ουκραΐνα. Ολα τα υπόλοιπα είναι προβολές του παρόντος στο παρελθόν και φαντασιώσεις που συναντώνται στη συνήθη εθνικιστική αφήγηση.

Σύμφωνα με τον ερευνητή Λεονίντ Πεϊσάκιν, «εάν υπάρχει κάτι που ορίζει την ουκρανική εμπειρία είναι η διαίρεση μεταξύ της πολωνολιθουανικής ένωσης και της Ρωσίας από το 1569 έως το 1795, μεταξύ της αυστριακής και της ρωσικής αυτοκρατορίας μεταξύ 1795 και 1917, μεταξύ της ελληνικής και της ρωσικής Ορθοδοξίας από το 1596 μέχρι σήμερα».

Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ. Οι ρίζες της πραγματικής διαίρεσης της Ουκρανίας, που είναι στο χείλος του εμφυλίου πολέμου, γράφει η «Ελ Παΐς», βρίσκονται τόσο στην Ιστορία όσο και στο πώς αυτοπροσδιορίζονται οι κάτοικοί της. Σύμφωνα με βρετανό διπλωμάτη που ταξίδεψε εκεί το 1918 και τη μαρτυρία του οποίου επικαλείται ο ιστορικός Ορλάντο Φίτζες, «εάν ρωτούσες έναν μέσο αγρότη στην Ουκρανία ποια είναι η εθνικότητά του θα σου έλεγε ότι είναι ελληνορθόδοξος. Εάν ρωτούσες έναν Ρώσο, έναν Πολωνό ή έναν Ουκρανό θα σου έλεγε πιθανώς ότι είναι αγρότης και εάν επιμέναμε βάσει της γλώσσας που μιλούσαν θα μας έλεγαν ότι είναι η τοπική γλώσσα».

Η πραγματική διαίρεση ανταποκρίνεται στη διπλή επιλογή που προσφέρθηκε στους Ουκρανούς: μεταξύ της προοπτικής για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ενωση – κάτι που ανταποκρίνεται στο αυστροουγγρικό παρελθόν της – και της επιστροφής της στη Ρωσία, με τη μορφή αυτή τη φορά μιας τελωνειακής σύνδεσης που αναδημιουργεί τόσο τον επεκτατισμό της τσαρικής αυτοκρατορίας όσο και της Σοβιετικής Ενωσης. Αλλωστε η Ουκρανία είναι η δεύτερη μεγαλύτερη πρώην σοβιετική Δημοκρατία και οι Ρώσοι τη θεωρούν ως το λίκνο του έθνους τους.

Την ιστορική αυτή κατανομή επηρεάζουν επίσης δύο πολιτικά μοντέλα: η διεφθαρμένη και αυταρχική διακυβέρνηση του Βίκτορ Γιανουκόβιτς, που προσπαθεί να διατηρήσει τις ενισχυμένες προεδρικές του εξουσίες, και το κοινοβουλευτικό σύστημα δυτικού τύπου που απαιτούν οι διαδηλωτές.

Υπάρχουν πολλές ευθύνες για τις βίαιες συγκρούσεις που ξεκίνησαν τον Νοέμβριο, μετά την άρνηση του προέδρου Γιανουκόβιτς να υπογράψει τη συμφωνία σύνδεσης με την ΕΕ προκειμένου να προωθήσει τη συμφωνία με τον Πούτιν για να μη διαταράξει τις σχέσεις του με το Κρεμλίνο. Η Μόσχα φάνηκε αποφασισμένη να προωθήσει τις αυτοκρατορικές φιλοδοξίες της ερχόμενη σε αντίθεση τόσο με την Ουάσιγκτον όσο και με τις Βρυξέλλες. Η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι προφανές ότι εμφανίστηκε διστακτική. Ομως ακόμη και η ουκρανική αντιπολίτευση δεν έδειξε ικανή να ελέγξει ένα μεγάλο κίνημα που κατέληξε σε ανεξέλεγκτη βία και περιήλθε υπό τον έλεγχο της Ακρας Δεξιάς.

ΣΤΟ ΟΡΙΟ. Η Ουκρανία βρίσκεται στο επίκεντρο μεγάλων γεωπολιτικών συγκρούσεων. Αυτό που διακυβεύεται εκεί είναι τα σύνορα της Ευρώπης και εμμέσως η ικανότητα της ΕΕ να υπάρχει στον κόσμο. Ομως το πιο ανησυχητικό είναι εάν οι Ουκρανοί μπορούν πραγματικά να οικοδομήσουν από κοινού μια χώρα. Μια χώρα που μπορεί να επιβιώσει μόνο εάν καταφέρει να γίνει ένα δημοκρατικό κράτος που σέβεται και μπορεί να περιλάβει όλες τις διαφορές και τις ταυτότητες.