Ευρωπαϊκή ταυτότητα και εθνική κληρονομιά

Τι σημαίνει ευρωπαϊκή ταυτότητα; Και πότε την αντιληφθήκατε για πρώτη φορά;

Αλέν Φινκελκρότ: Η Ευρώπη φάνηκε αρχικά στα μάτια μου ως η οικοδόμηση μιας νέας οντότητας – ούτε έθνους ούτε αυτοκρατορίας – με προορισμό, έπειτα από δύο τρομακτικούς πολέμους, να εγγυηθεί την ειρήνη στη Γηραιά Ηπειρο. Οι τσέχοι, οι ούγγροι και οι πολωνοί διανοούμενοι είναι αυτοί που με έκαναν να συνειδητοποιήσω ότι η Ευρώπη έχει επίσης μια ταυτότητα και ότι η ταυτότητα αυτή είναι αδιαχώριστη από την εθνική ταυτότητα, ότι η Ευρώπη, με άλλα λόγια, επιβεβαιώνεται στην ποικιλότητα των πορτρέτων της. Κρατώ πάντα στη μνήμη μου τη σπαρακτική διήγηση που ανοίγει το άρθρο του Μίλαν Κούντερα για την τραγωδία της Κεντρικής Ευρώπης: τον Σεπτέμβριο του 1956 ο διευθυντής του πρακτορείου ειδήσεων της Ουγγαρίας έστειλε με τέλεξ στον κόσμο ολόκληρο το εξής μήνυμα σχετικά με την επίθεση που είχε εξαπολύσει η Ρωσία εναντίον της Βουδαπέστης, και που θα κατέστρεφε τελικά το γραφείο του: «Πεθαίνουμε για την Ουγγαρία και για την Ευρώπη». Η άλλη Ευρώπη, όπως λέγαμε τότε, μου αποκάλυπτε ότι ανήκα σε έναν πολύτιμο και φθαρτό πολιτισμό. Οσο και αν θαύμασε, όμως, τον ηρωισμό αυτών των διαφωνούντων, η Ευρώπη μου δεν ήθελε – και εξακολουθεί να μη θέλει – να ακούσει αυτόν τον λόγο.

Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ: Γεννήθηκα το 1945, ενόσω οι γονείς μου κρύβονταν στη Γαλλία λόγω των αντιεβραϊκών διωγμών. Ημουν άπατρις για 14 χρόνια, κατόπιν επέλεξα τη γερμανική υπηκοότητα για να μην κάνω τη στρατιωτική μου θητεία. Για μένα η Ευρώπη ήταν πάντα κάτι πασιφανές. Πιστεύω ότι, όσον αφορά την ευρωπαϊκή ταυτότητα, βρισκόμαστε σήμερα σε μια αποφασιστική ιστορική στιγμή. Νιώθουμε ότι τα κράτη-έθνη ασθμαίνουν, ότι θέλουν να υπερασπιστούν μια ιδέα του πολιτισμού, της κουλτούρας, που ταλαιπωρείται διότι ο κόσμος αλλάζει με απίστευτη ταχύτητα… Οικοδομώ την ευρωπαϊκή ταυτότητα σημαίνει ξεπερνώ την εθνική ταυτότητα, προστατεύοντας παράλληλα τα σημεία της πολιτισμικής προόδου που αναπτύχθηκαν από κάθε έθνος. Η ευρωπαϊκή ταυτότητα βρίσκεται εν τω γίγνεσθαι και δεν μπορεί παρά να είναι μια ταυτότητα μεταεθνικού χαρακτήρα. Εδώ και 40 χρόνια το ευρωπαϊκό οικοδόμημα προστίθεται σε όλες τις άλλες μας ταυτότητες και τις μετασχηματίζει. Δεν υπάρχει λοιπόν ένας ενιαίος τρόπος να είσαι Ευρωπαίος, υπάρχουν Ευρωπαίοι. Οπως δεν υπάρχει ένας τρόπος να είσαι Γάλλος, αλλά Γάλλοι.

Α.Φ. Ευρωπαίοι ναι, Γάλλοι ναι, αλλά μία Ευρώπη και μία Γαλλία. Στιγματισμένη ως επονείδιστη σήμερα από τις πνευματικές ελίτ του έθνους, η εθνική ταυτότητα δεν είναι παρά η γαλλική πτυχή του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Και αυτή την ταυτότητα δεν την κατασκευάζουμε, μας δίνεται. Ας είμαστε αρκετά ταπεινοί ώστε να αναγνωρίσουμε το χρέος μας και, όταν χρειάζεται, να το πληρώνουμε. Οταν ρημάζουν οι πλημμύρες τη Σαρδηνία είναι ο πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας αυτός που κηρύττει μία ημέρα εθνικού πένθους. Δεν φοράνε μαύρα οι Βρυξέλλες.

Ν.Κ.-Μ. Λάθος! Τηρήθηκε, για παράδειγμα, ενός λεπτού σιγή μετά τον σεισμό στην Ιταλία. Επτακόσιοι πενήντα ευρωβουλευτές σηκώθηκαν και συμμετείχαν σε ένα ευρωπαϊκό πένθος.

Α.Φ. Σύμφωνοι. Η χειρονομία αυτή όμως δεν είχε κανέναν αντίκτυπο στο Παρίσι, στο Βερολίνο ή στην Κοπεγχάγη. Εθνος είναι ο χώρος όπου αυτό που συμβαίνει στους άλλους συμβαίνει και σ’ εσένα. Παρά την «τηλεπαρουσία» του κόσμου, κανείς δεν έχει τη δύναμη να σπρώξει μακριά τα σύνορα. Και σε αυτόν τον καθορισμένο χώρο αποκτά το νόημά της η δημοκρατία. Εξού η δυσπιστία και η οργή που πυροδοτεί η ευρωπαϊκή διακυβέρνηση όταν επιχειρεί να επανεκπαιδεύσει τους λαούς.

Ν.Κ.-Μ. Οταν βλέπουμε ότι στη Γαλλία πίστεψαν κάποιοι ότι το ραδιενεργό σύννεφο του Τσερνόμπιλ θα αναγνώριζε τα σύνορα της χώρας και η χώρα θα γλίτωνε, τότε σκεφτόμαστε ότι η Κομισιόν καλά θα είχε κάνει να αναμειχθεί σε κάτι που, κατ’ εσάς, δεν την αφορούσε, ώστε να μπορέσουν οι Γάλλοι να πάρουν τις ίδιες προφυλάξεις με τους ευρωπαίους εταίρους τους…

Αυτό δεν είναι η ευρωπαϊκή ταυτότητα, ένα σύνολο υπερεθνικών αξιών που επιβάλλουν μια μεταβίβαση εθνικής κυριαρχίας;

Ν.Κ.-Μ. Το ευρωπαϊκό οικοδόμημα στηρίζεται πάνω σε δύο θεμελιώδεις αξίες: τη μάχη εναντίον του φασισμού και του ναζισμού και τη μάχη εναντίον του κομμουνισμού και του σταλινισμού. Δηλαδή εναντίον του απολυταρχισμού. Ευρωπαϊκό οικοδόμημα σημαίνει οικοδόμηση ενός πολιτικού χώρου που θέλει να προστατευθεί από ένα κομμάτι της Ιστορίας της Ευρώπης, εκείνο των απολυταρχισμών και της αποικιοκρατίας. Η μεταβίβαση της εθνικής κυριαρχίας γίνεται εκεί όπου τα κράτη-έθνη δεν μπορούν πλέον από μόνα τους να απαντήσουν στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε ως σύνολο. Στο σύγχρονο πλαίσιο η Ευρώπη πρέπει πλέον να δομηθεί έτσι ώστε να εκδημοκρατίσει την παγκοσμιοποίηση και να φροντίσει να γίνουν πραγματικότητα οι δημοκρατικές της αξίες προς όφελος όλων των Ευρωπαίων.

Α.Φ. Στην εποχή της πλανητικής τεχνολογίας θα ήταν ανόητο να αρνηθούμε την ύπαρξη μεταεθνικών προκλήσεων. Οταν η Γη φθείρεται και οι πόροι της εξαντλούνται αμείλικτα, μια κοινή μοίρα ενώνει όλους τους ανθρώπους. Πώς όμως αντιμετωπίζουμε τον κίνδυνο διασφαλίζοντας πάνω από όλα την πρωτοκαθεδρία του ανταγωνισμού, όπως το θέλει η ενιαία ευρωπαϊκή αγορά; Ο χώρος που σχηματίζεται έτσι καθιστά πιο αδύναμες τις δημόσιες υπηρεσίες και δεν προσφέρει καμία προστασία από τις καταστροφές που θα έρθουν.

Ν.Κ.-Μ. Μα η ιδεολογία του φιλελευθερισμού δεν πέφτει από τον ουρανό! Αν έχει πάρει το πάνω χέρι στην Ευρώπη είναι διότι την υπερασπίζονται οι εκλεγμένες κυβερνήσεις που κάνουν την Ευρώπη. Το ευρωπαϊκό πολιτικό σχέδιο, ακριβώς επειδή δεν ανταποκρίνεται σε τίποτα το προϋπάρχον, δεν είναι στην ουσία του νεοφιλελεύθερο. Ας πάρουμε το παράδειγμα της κοινής αγροτικής πολιτικής. Εφαρμόστηκε ώστε να ανακουφίσει από τις ελλείψεις τις χώρες που δεν μπορούσαν να διασφαλίσουν μόνες τη διατροφική κυριαρχία τους. Το γεγονός ότι μπορούμε, και δικαίως, να επικρίνουμε τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόστηκε δεν σημαίνει ότι η ιδέα κοινοτικοποίησης της γεωργίας ήταν εσφαλμένη. Το πρόβλημα δεν είναι ο ευρωπαϊκός χώρος αυτός καθαυτός αλλά οι πολιτικές που εφαρμόζονται στο εσωτερικό του. Οι πολίτες είναι αυτοί που ψήφισαν πολιτικές δυνάμεις με νεοφιλελεύθερες τάσεις, που θέτουν ξανά εν αμφιβόλω μια συγκεκριμένη μορφή της δημόσιας υπηρεσίας. Αν υπήρχε μια άλλη πλειοψηφία στην Ευρώπη θα έκανε μια άλλη πολιτική.

Αν έπρεπε να μνημονεύσετε έναν συγγραφέα ή μία ιδέα που σας βοηθά να σκεφτείτε την Ευρώπη τού σήμερα, ποιος θα ήταν;

Α.Φ. Ο Μίλαν Κούντερα, διότι μου θυμίζει ότι η Ευρώπη ενσαρκώνεται μέσα σε έργα, σε τοπία, σε πόλεις, σε μνημεία, και ότι αν αφήναμε τα εγκλήματά της να μονοπωλήσουν τη μνήμη μας θα κάναμε ένα υπερβολικά ωραίο δώρο στον Χίτλερ.

Ν.Κ.-Μ. Ο Γιούργκεν Χάμπερμας, ο Ούλριχ Μπεκ και η Χάνα Αρεντ, επειδή απέρριπτε κάθε εθνικισμό.