Η έκθεση, οι ιστορίες και οι τουρίστες

Στη διάρκεια του B’ Παγκοσμίου Πολέμου, μια, ας την πούμε αμφιλεγόμενη, ομάδα στρατιωτών, επιφορτίστηκε με την προστασία μνημείων, αρχιτεκτονημάτων και τέλος πάντων ευρωπαϊκών πολιτισμικών θησαυρών, από τους βομβαρδισμούς. Συναποτελούσαν μια μονάδα που ονομαζόταν Τομέας Μνημείων, Καλών Τεχνών και Αρχείων και περιελάμβανε προχωρημένης ηλικίας αμερικανούς ή βρετανούς επιμελητές τέχνης, αρχιτέκτονες, βιβλιοθηκονόμους και αρχειοθέτες. Σύντομα είχαν γίνει γνωστοί ως «Μνημείων Ανδρες», ενώ προς το τέλος του πολέμου προτεραιότητά τους είχε γίνει ο εντοπισμός έργων τέχνης που είχαν λαφυραγωγήσει οι Ναζί. Ανέκτησαν αρκετά καλλιτεχνικά αριστουργήματα, ενώ πρόσφατα, όπως διαπιστώνει από χτες και η Ελλάδα, η ιστορία τους μεταφέρθηκε από τον Τζορτζ Κλούνι στον κινηματογράφο.

Τα Αρχεία Αμερικανικής Τέχνης του Ινστιτούτου Σμιθσόνιαν έχουν στην κατοχή τους προσωπικά έγγραφα ή φωτογραφίες διάφορων μελών εκείνης της ομάδας, όπως των διευθυντών μουσείων Τζορτζ Λέσλι Στάουτ και Οτο Γουίτμαν, του ιστορικού τέχνης Τζέιμς Ρόριμερ ή του γλύπτη Γουόλτερ Χάνκοκ. Είναι τα υλικά για την έκθεση «Μνημείων Ανδρες: Στην πρώτη γραμμή για τη διάσωση της ευρωπαϊκής τέχνης, 1942-1946» που θα έχει ανοιχτές τις πόρτες της έως τις 20 Απριλίου, στην γκαλερί Λόρενς Φλάισμαν του Σμιθσόνιαν και παρουσιάζει αυθεντικές φωτογραφίες, επίσημα έγγραφα ή και ηχογραφημένες συνεντεύξεις που εξιστορούν και αναπαριστούν αυτήν την παράξενη αποστολή.

Αλλά και πολύ δύσκολη συνάμα: όντας μόνο επτά αρχικά, οι «Μνημείων Ανδρες» δεν διέθεταν πολλές υλικές δυνάμεις. Ηταν και βιαστικοί, καθώς ο Χίτλερ είχε εκδώσει τη λεγόμενη «διαταγή “Νέρων”» σύμφωνα με την οποία, όλες οι υποδομές του Ράιχ, άρα και τα καλλιτεχνικά του λάφυρα, έπρεπε να καταστραφούν. Τα τελευταία είχαν στοιβαχτεί σε αποθήκες ή σε πύργους όπως του Λούντβιχ Β’ της Βαυαρίας, στο Νόισβανσταϊν. Τα αλατωρυχεία στην αυστριακή κωμόπολη Αλταουσε, παραγεμισμένα με την αφρόκρεμα της ευρωπαϊκής τέχνης, είχαν παγιδευτεί με εκρηκτικά.

Μέχρι το 1951, στο σώμα υπηρέτησαν τελικά 350 άντρες και γυναίκες, που φρόντισαν άθελά τους να παραμείνει η ιστορία τους ζωντανή. Μέσα από την επιστολογραφία για παράδειγμα του Αμερικανού Στάουτ, αποκαλύπτονται οι προσπάθειές του για τη σύσταση ενός μόνιμου «σώματος συντηρητών». Αλλες φωτογραφίες ή έγγραφα, καταγράφουν το απέραντο πλιάτσικο των Ναζί, μεγάλο τμήμα του οποίου αποτελούσε η τεράστια λεία έργων τέχνης του Χέρμαν Γκέρινγκ, δεύτερου τη τάξη στο Γ’ Ράιχ: ο τύπος αυτός επισκεπτόταν συχνά στο Παρίσι την γκαλερί Ζε ντε Πομ, το επιχειρησιακό κέντρο των γερμανικών λεηλασιών τέχνης, για να ξεσκαρτάρει ποιους πίνακες θα κρατήσει για τον εαυτό του και ποιους για το Μουσείο Φίρερ που σχεδίαζε ο Χίτλερ.

Πάλι καλά δηλαδή που σύμφωνα με ντοκουμέντα της έκθεσης, ο Τζέιμς Ρόριμερ, με τη βοήθεια της γαλλίδας επιμελήτριας Ρόουζ Βάλαντ και του ρίσκου που εκείνη έπαιρνε κατασκοπεύοντας τις μεταγωγές των Ναζί αποκρύπτοντάς τους ότι ομιλεί τη γερμανική, κατόρθωσε να ανακτήσει πλήθος καλλιτεχνικών θησαυρών, οι οποίοι είχαν μεταφερθεί από τη Ζε ντε Πομ στο Νόισβανσταϊν. Εκτίθενται επίσης φωτογραφίες από τον εντοπισμό ενός θρυλικού θρησκευτικού πολύπτυχου του Φαν Αϊκ από τη Γάνδη αλλά και του γλυπτού «Μαντόνα και Θείο Βρέφος» του Μικελάντζελο, στα αλατωρυχεία του Αλταουσε.

ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΙ. Σήμερα, οι παραπάνω τοποθεσίες, είναι και δημοφιλείς τουριστικοί προορισμοί. Οι επισκέπτες τους μπορούν λόγου χάρη να δουν μια μικρή πλάκα στη νοτιοδυτική γωνία της Ζε ντε Πομ, που μνημονεύει τον ηρωισμό της Βάλαντ, ενώ οι ξεναγοί στον καθεδρικό της Παναγίας στη βελγική πόλη Μπριζ, όταν στέκονται μπροστά από το «Μαντόνα και Θείο Βρέφος» του Μικελάντζελο, αναφέρουν στο κοινό ότι το έργο ανακαλύφθηκε από τους Μνημείων Ανδρες, πάνω σε ένα βρώμικο στρώμα. Οπως και να ‘χει, ορισμένες μέρες του Μαρτίου η έκθεση θα περιλαμβάνει και συζητήσεις με το κοινό, γιατί το θέμα τις σηκώνει και με το παραπάνω. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι ο Ρόμπερτ Εντσελ, ο συγγραφέας του βιβλίου «The Monuments Men: Allied Heroes, Nazi Thieves and the Greatest Treasure Hunt in History», στο οποίο βασίστηκε και η ταινία που σκηνοθετεί ο Κλούνι, σε όσους «Μνημείων Ανδρες» συναντούσε στη διάρκεια της έρευνάς του, έθετε και το ερώτημα αν αξίζει για χάρη της τέχνης να χαθεί η ζωή ενός ανθρώπου.

Οι απαντήσεις τους δεν ταυτίζονταν, οι πιο πολλές ωστόσο μετρούσαν περισσότερο μια ψυχή από τη διάσωση λ.χ. της Μόνα Λίζα. «Δεν θυσίαζαν τη ζωή τους για κάποιο έργο τέχνης, αλλά για την επιβίωση αυτών των μεγάλων μνημείων του πολιτισμού μας. Η ελευθερία δεν είναι δωρεάν», απαντούσε σχετικά ο Εντσελ σε πρόσφατη συνέντευξή του, «γι’ αυτό και την υπολογίζουμε τόσο πολύ».