Τα πολλά αντιβιοτικά βλάπτουν σοβαρά την υγεία

Περισσότεροι από επτά στους δέκα Ελληνες πιστεύουν λανθασμένα ότι τα αντιβιοτικά καταπολεμούν τους ιούς και έτσι αποτελούν το ιδανικό φάρμακο για τη γρίπη και το κρυολόγημα, σύμφωνα με ένα νέο ευρωβαρόμετρο.

Την ίδια ώρα, το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ προειδοποιεί σε πρόσφατη έκθεσή του ότι τα ανθεκτικά στα αντιβιοτικά βακτήρια θα αποτελέσουν τα επόμενα χρόνια τη μεγαλύτερη απειλή για την παγκόσμια υγεία.

Ο Αθανάσιος Τσακρής, καθηγητής Μικροβιολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, εξηγεί τι σημαίνουν πρακτικά όλα αυτά και τι πρέπει να κάνουμε για να προστατευθούμε.

Πόσο μεγάλο πρόβλημα είναι η ανθεκτικότητα των βακτηρίων;

Στις ΗΠΑ, τα ανθεκτικά μικρόβια αρρωσταίνουν ετησίως 2 εκατομμύρια ανθρώπους και κοστίζουν τη ζωή σε 23.000 ανθρώπους. Στην Ευρώπη, πεθαίνουν κάθε χρόνο 25.000 άνθρωποι, ενώ επιβαρύνεται με 1,5 δισ. ευρώ η υγειονομική περίθαλψη.
 
Στη χώρα μας, το 20%-30% των ασθενών που νοσηλεύονται στα νοσοκομεία και σχεδόν οι μισοί απ’ όσους νοσηλεύονται στην Εντατική είναι μολυσμένοι με πολυανθεκτικά μικρόβια, δηλαδή με βακτήρια που δεν καταπολεμώνται με τρεις ή περισσότερες από τις βασικές ομάδες αντιβιοτικών (όπως οι πενικιλίνες, οι κεφαλοσπορίνες κ.ά.).

Εκτός νοσοκομείων υπολογίζεται ότι ήδη το 2%-3% του γενικού πληθυσμού είναι φορέας πολυανθεκτικών βακτηρίων.

Αιτία για αυτό είναι κυρίως η υπερβολική χρήση των αντιβιοτικών, τόσο από τους ανθρώπους όσο και στην κτηνοτροφία.

Τι συνέπειες μπορεί να υπάρξουν;

Τα αντιβιοτικά υπήρξαν μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις της σύγχρονης ιατρικής. Υπολογίζεται ότι μαζί με τα εμβόλια οδήγησαν σε αύξηση κατά 20 χρόνια του προσδόκιμου ορίου επιβίωσης των ανθρώπων.

Με τη σταδιακή εξάπλωση της αντοχής των μικροβίων είναι ορατό το ενδεχόμενο αναστροφής αυτής της θετικής εξέλιξης. Οπως επισημαίνουν το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στην έκθεσή του «Global Risks 2013» και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας υπάρχει κίνδυνος σε λίγα χρόνια να χάνουν άνθρωποι τη ζωή τους από συνηθισμένες λοιμώξεις, όπως η αμυγδαλίτιδα.

Επιπλέον, κλασικές χειρουργικές επεμβάσεις μέτριας βαρύτητας μπορεί να μην είναι πια ασφαλείς, λόγω του κινδύνου εμφάνισης μετεγχειρητικών λοιμώξεων από πολυανθεκτικά μικρόβια.

Ποια λάθη κάνουμε με τα αντιβιοτικά;

Τα λαμβάνουμε χωρίς να συμβουλευθούμε γιατρό και για να αντιμετωπίσουμε ιώσεις οι οποίες εξ ορισμού είναι αδύνατον να καταπολεμηθούν με τα αντιβιοτικά (σκοτώνουν τα βακτήρια και όχι τους ιούς).

Επιπλέον, πολλοί τα λαμβάνουν για προληπτικούς λόγους, με τη δικαιολογία ότι πρέπει να «καλυφθούν» από ενδεχόμενες επιπλοκές, ενώ άλλοι διακόπτουν την αντιβιοτική αγωγή μόλις δουν τα πρώτα σημάδια βελτίωσης οπότε υπάρχει κίνδυνος υποτροπής και πρόκλησης αντοχής.

Πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι η προληπτική λήψη αντιβιοτικών είναι συνηθισμένη τακτική ακόμη και στα νοσοκομεία, όπου χορηγούνται για περιεγχειρητική προφύλαξη και μάλιστα για παρατεταμένα διαστήματα.

Είναι όμως γνωστό ότι στις περισσότερες επεμβάσεις δεν απαιτούνται αντιβιοτικά ή, αν χρειάζονται, επαρκεί μία δόση πριν από την επέμβαση και το πολύ ακόμη μία αμέσως μετά.

Υπάρχουν συγκεκριμένες ενδείξεις για κάθε ιατρική κατάσταση και δεν δικαιολογούνται γενικευμένες, «τυφλές» προσεγγίσεις.

Τι πρέπει να κάνουμε;

Θα πρέπει κατ’ αρχήν να έχουμε όλοι υπόψη ότι οι περισσότερες εποχικές λοιμώξεις (λ.χ. του αναπνευστικού, ωτίτιδες) είναι ιογενείς και αυτοπεριορίζονται σε λίγα εικοσιτετράωρα (συνήθως 3-4) χωρίς λήψη αντιβιοτικών.

Αν κάποιος έχει αμφιβολία, πρέπει να συμβουλεύεται οπωσδήποτε γιατρό και να κάνει ακριβώς ό,τι του συστήσει. Σε περίπτωση που ο γιατρός κρίνει απαραίτητη τη χορήγηση αντιβιοτικού, η επιλογή του πρέπει – όπου είναι εφικτό – να καθοδηγείται από το αντιβιόγραμμα (ελέγχει την ευαισθησία των μικροβίων σε διάφορα αντιβιοτικά).

Ο δε ασθενής πρέπει να πάρει το αντιβιοτικό με τη συχνότητα που όρισε ο γιατρός και για όσο καιρό τού συνέστησε.

Πως γίνονται ανθεκτικά τα βακτήρια

Τα βακτήρια γίνονται ανθεκτικά στα αντιβιοτικά με δύο τρόπους. Ο πρώτος είναι η μετάλλαξή τους εξαιτίας της κατάχρησης αντιβιοτικών και ο άλλος η σύζευξη του γενετικού υλικού, δηλαδή η μεταφορά γενετικού υλικού από βακτήριο σε βακτήριο μέσα στον οργανισμό του ανθρώπου.

Σε αδρές γραμμές, η ανθεκτικότητα αναπτύσσεται ως εξής:

1. Ένας άνθρωπος είναι φορέας δισεκατομμυρίων μικροβίων, αλλά επειδή κάνει κατάχρηση αντιβιοτικών μερικά (ελάχιστα) από αυτά γίνονται ανθεκτικά. Υπάρχει επίσης περίπτωση να έχει μολυνθεί με κάποιο ήδη ανθεκτικό βακτήριο και να μην το ξέρει.

2. Την επόμενη φορά που θα πάρει αντιβιοτικό, ακόμα κι αν έπρεπε να το πάρει, αυτό θα σκοτώσει τα νοσογόνα βακτήρια, αλλά και τα καλά (προστατευτικά) βακτήρια που προστατεύουν τον οργανισμό από τις λοιμώξεις.

3. Δίχως τα προστατευτικά βακτήρια, τα ανθεκτικά βρίσκουν την ευκαιρία να αναπτυχθούν και να πλημμυρίσουν τον οργανισμό.

4. Τα ανθεκτικά βακτήρια ανταλλάσσουν επίσης το γενετικό τους υλικό με άλλα βακτήρια του οργανισμού, με συνέπεια να δημιουργούνται νέα ανθεκτικά μικρόβια.

5. Όταν πια ο άνθρωπος αυτός χρειαστεί πάλι αντιβιοτικό, μπορεί να διαπιστώσει ότι πλέον αυτό δεν τον «πιάνει»

Αριθμοί

27% των Ελλήνων πληρώνουν τα αντιβιοτικά από την τσέπη τους

45% των Ελλήνων παίρνουν αντιβιοτικό όταν έχουν γρίπη ή κρυολόγημα

75% των Ελλήνων πιστεύουν λανθασμένα ότι τα αντιβιοτικά καταπολεμούν τους ιούς

93% των Ελλήνων ξέρουν ότι η κατάχρηση των αντιβιοτικών μειώνει την αποτελεσματικότητά τους

20-30% των Ελλήνων που νοσηλεύονται στα νοσοκομεία είναι μολυσμένοι με ανθεκτικά μικρόβια

1 στους 50 ενήλικες στις μεσογειακές χώρες (συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας) βρίσκεται ανά πάσαν στιγμή υπό αντιβιοτική αγωγή

Διάρκεια συμπτωμάτων των ιώσεων του αναπνευστικού

3-4 μέρες διαρκεί ο πυρετός μιας απλής ίωσης (κρυολόγημα)

1 εβδομάδα μπορεί να διαρκέσει ο πυρετός της γρίπης

3-4 μέρες διαρκεί το συνάχι μιας ίωσης χωρίς επιπλοκή

10 μέρες ή περισσότερο διαρκεί το συνάχι της ίωσης όταν έχει γίνει επιπλοκή (ιγμορίτιδα)

4 εβδομάδες μπορεί να διαρκέσει ο βήχας μετά την υποχώρηση των άλλων συμπτωμάτων (συνιστάται ακτινογραφία μετά τις 4 εβδομάδες)

Οι βασικές ομάδες των αντιβιοτικών

* Πενικιλίνες (λ.χ. αμοξισιλίνη, αμπικιλίνη, τικαρσιλίνη, τιτερασιλίνη)

* Κεφαλοσπορίνες (λ.χ. κεφακλόρη, κεφουροξίνη, κεφταζιντίνη)

* Αμινογλυκοσίδες (λ.χ. στρεπτομυκίνη, γενταμικίνη, αμικασίνη)

* Κινολόνες (λ.χ. νορφλοξασίνη, σιπροφλοξασίνη)

* Μακρολίδες (λ.χ. ερυθρομυκίνη, κλαρυθρομυκίνη)

* Τετρακυκλίνες (λ.χ. απλή τετρακυκλίνη, τιγκεκυκλίνη)

Είδη ανθεκτικών μικροβίων

Πολυανθεκτικά: είναι ανθεκτικά σε τρεις ή περισσότερες ομάδες αντιβιοτικών

Πανανθεκτικά: είναι ανθεκτικά σε όλες τις ομάδες αντιβιοτικών.

Αυτό το ξέρατε;

Ένας ασθενής που νοσηλεύεται στο νοσοκομείο και μολύνεται από πολυανθεκτικό ή πανανθεκτικό βακτήριο, είναι φορέας του μικροβίου αυτού για διάστημα που μπορεί να ξεπεράσει τους 12 μήνες από την έξοδό του από το νοσοκομείο.

Οι σωτήριες συμβουλές

* Να μην παίρνετε ποτέ αντιβιοτικό, αν δεν ρωτήσετε έναν γιατρό.

* Να μην πιέζετε τον γιατρό να σας χορηγήσει αντιβιοτικό.

* Να μην κόβετε πρόωρα τη θεραπεία, επειδή νιώθετε καλύτερα.

* Να συμβουλεύεστε πάλι στον γιατρό, αν περάσουν 3 μέρες από την έναρξη του αντιβιοτικού και δεν βλέπετε καμία βελτίωση

ΠΗΓΕΣ: Α. Τσακρής, καθηγητής Μικροβιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Centers for Disease Control & Prevention (US), Special Eurobarometer 407 (November 2013), World Economic Forum (Global Risks 2013)